Sửa đổi Bộ luật Hình sự không chỉ là điều chỉnh các tội danh hay chế tài xử lý người vi phạm. Trong bối cảnh kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng của nền kinh tế, lần sửa đổi này còn cần góp phần kiến tạo một môi trường pháp lý minh bạch, có thể dự báo, phân biệt rõ rủi ro kinh doanh với hành vi phạm tội, qua đó củng cố niềm tin và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư, đổi mới, tăng trưởng.
Bộ luật Hình sự và niềm tin của nhà đầu tư
Khi đề cập đến việc sửa đổi Bộ luật Hình sự, sự quan tâm thường tập trung vào những tội danh nào sẽ được bổ sung, hành vi nào bị xử lý nghiêm khắc hơn hoặc chính sách hình sự đối với một số nhóm chủ thể sẽ thay đổi ra sao.
Đó là những vấn đề quan trọng. Tuy nhiên, nhìn từ yêu cầu phát triển kinh tế, còn có một câu hỏi lớn hơn cần được đặt ra: Bộ luật Hình sự sau khi sửa đổi sẽ tác động như thế nào đến tâm lý đầu tư, hoạt động quản trị và khả năng ra quyết định của doanh nghiệp?
Một đạo luật hình sự hiện đại không chỉ có nhiệm vụ phát hiện và xử lý người phạm tội. Đạo luật đó còn phải xác lập những giới hạn pháp lý đủ rõ để người tuân thủ biết mình được phép làm gì, phải thận trọng ở đâu và trong trường hợp nào hành vi có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự.
Đối với doanh nghiệp, khả năng nhận biết trước những giới hạn này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bởi đầu tư và kinh doanh luôn là quá trình lựa chọn giữa nhiều phương án, trong điều kiện thông tin không bao giờ tuyệt đối đầy đủ và kết quả không thể được bảo đảm chắc chắn.
Một quyết định đầu tư có thể mang lại lợi nhuận nhưng cũng có thể dẫn đến thua lỗ. Một mô hình kinh doanh mới có thể tạo ra bước đột phá nhưng cũng có khả năng không được thị trường chấp nhận. Một thương vụ được đánh giá hợp lý tại thời điểm ký kết vẫn có thể thất bại vì biến động kinh tế, thay đổi chính sách hoặc sự vi phạm của đối tác.
Nếu pháp luật không phân biệt rõ giữa rủi ro bình thường của thị trường với hành vi cố ý vi phạm, người quản lý sẽ có xu hướng lựa chọn sự an toàn cho bản thân thay vì lựa chọn cơ hội phát triển cho doanh nghiệp.

Chi phí không xuất hiện trên báo cáo tài chính
Trong hoạt động kinh tế, chi phí thường được nhận diện thông qua những khoản tiền đã chi, những tài sản đã mất hoặc thiệt hại đã phát sinh. Tuy nhiên, đối với môi trường đầu tư, còn tồn tại một loại chi phí rất lớn nhưng gần như không thể thống kê đầy đủ: chi phí của những quyết định không bao giờ được đưa ra.
Đó có thể là một dự án bị trì hoãn vì người có thẩm quyền không muốn ký quyết định. Một công nghệ mới không được đầu tư vì doanh nghiệp lo ngại những rủi ro pháp lý chưa thể xác định. Một thương vụ bị từ bỏ dù có tiềm năng, chỉ vì người quản lý không biết kết quả không thành công sau này có thể bị đánh giá như thế nào.
Những dự án không được triển khai sẽ không xuất hiện dưới dạng một khoản lỗ trong báo cáo tài chính. Những công nghệ không được đầu tư cũng không được ghi nhận thành thiệt hại trong bất kỳ số liệu thống kê nào. Nhưng tác động của chúng đối với nền kinh tế là có thật.
Khi doanh nghiệp không dám quyết định, cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Khi người quản lý chỉ lựa chọn những phương án ít rủi ro nhất cho cá nhân mình, năng lực đổi mới bị hạn chế. Khi các quyết định đầu tư liên tục bị trì hoãn, tốc độ lưu chuyển nguồn lực và sức cạnh tranh của nền kinh tế cũng suy giảm.
Vì vậy, một môi trường pháp lý tốt không chỉ phải xử lý đúng những vi phạm đã xảy ra mà còn phải hạn chế tâm lý sợ trách nhiệm trong những người đang tuân thủ pháp luật.
Doanh nhân không đòi hỏi được miễn trách nhiệm khi cố ý vi phạm. Điều họ cần là một ranh giới đủ rõ để biết đâu là rủi ro kinh doanh có thể chấp nhận, đâu là sai sót quản trị cần khắc phục và đâu là hành vi đã vượt qua giới hạn để phải chịu trách nhiệm hình sự.
Phân định rõ rủi ro, sai sót và tội phạm
Yêu cầu đầu tiên đặt ra đối với lần sửa đổi Bộ luật Hình sự là phải tiếp tục làm rõ ranh giới trách nhiệm trong hoạt động đầu tư, kinh doanh và quản trị doanh nghiệp.
Không phải mọi dự án thua lỗ đều bắt nguồn từ hành vi phạm tội. Không phải mọi quyết định không đạt được kết quả dự kiến đều chứng minh người ra quyết định có động cơ vụ lợi hoặc cố ý gây thiệt hại.
Trong kinh doanh, có những rủi ro phát sinh từ biến động khách quan của thị trường. Có những sai sót xuất phát từ hạn chế về dự báo, năng lực quản trị hoặc quy trình kiểm soát nội bộ. Cũng có những hành vi được thực hiện với mục đích gian dối, chiếm đoạt, trục lợi hoặc cố ý làm trái các giới hạn pháp luật.
Ba nhóm hành vi này có bản chất khác nhau và cần được xử lý bằng những cơ chế pháp lý khác nhau. Rủi ro kinh doanh trước hết phải được giải quyết bằng cơ chế thị trường. Sai sót quản trị có thể dẫn đến trách nhiệm nội bộ, dân sự hoặc hành chính. Chỉ những hành vi đáp ứng đầy đủ dấu hiệu của tội phạm mới phải chịu trách nhiệm hình sự.
Nếu ranh giới này không được xác lập rõ, hậu quả kinh doanh rất dễ trở thành điểm xuất phát để suy ngược về hành vi. Khi đó, một quyết định thất bại có thể bị nhìn nhận như một quyết định sai trái ngay từ đầu, dù tại thời điểm thực hiện, người quản lý đã hành động trung thực và dựa trên những thông tin hợp lý.
Đánh giá quyết định tại đúng thời điểm nó được đưa ra
Yêu cầu thứ hai là trách nhiệm của người quản lý cần được xem xét trong đúng bối cảnh ra quyết định, thay vì chỉ nhìn vào kết quả được phát hiện nhiều năm sau.
Người ra quyết định trong quá khứ không thể có đầy đủ những thông tin xuất hiện ở tương lai. Họ phải hành động trên cơ sở dữ liệu, điều kiện thị trường, thẩm quyền và quy trình có tại thời điểm đó.
Vì vậy, khi đánh giá một quyết định kinh doanh, cần xem xét người quản lý đã tiếp cận những thông tin nào; có thực hiện việc thẩm định hay không; quyết định có đúng thẩm quyền không; quy trình phê duyệt được tiến hành như thế nào; có dấu hiệu che giấu thông tin, xung đột lợi ích hoặc trục lợi cá nhân hay không.
Pháp luật không thể chỉ căn cứ vào kết quả cuối cùng để xác định bản chất của hành vi. Một quyết định mang lại thiệt hại chưa chắc đã là một quyết định bất hợp pháp. Ngược lại, một quyết định chưa gây ra hậu quả ngay lập tức vẫn có thể chứa đựng hành vi gian dối hoặc động cơ vụ lợi.
Điều cần được đánh giá là tính hợp lý của toàn bộ quá trình ra quyết định và ý thức chủ quan của người thực hiện trong hoàn cảnh cụ thể.
Để doanh nghiệp có thể biết trước giới hạn trách nhiệm
Yêu cầu thứ ba là nâng cao khả năng tiên liệu của pháp luật.
Pháp luật hình sự chỉ phát huy đầy đủ chức năng phòng ngừa khi người dân và doanh nghiệp có thể nhận biết trước hành vi nào bị nghiêm cấm, giới hạn trách nhiệm nằm ở đâu và hậu quả pháp lý nào có thể phát sinh.
Nếu điều luật còn có thể được hiểu theo nhiều cách hoặc việc áp dụng thiếu thống nhất, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc thiết kế quy trình tuân thủ. Người quản lý dù mong muốn hành động đúng vẫn không biết tiêu chuẩn nào cần đáp ứng để bảo đảm an toàn pháp lý.
Ngược lại, khi quy định rõ ràng và có thể dự báo, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong việc xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ, lưu giữ hồ sơ, tổ chức thẩm định, quản lý xung đột lợi ích và phòng ngừa rủi ro hình sự.
Đây là cách phòng ngừa vi phạm từ gốc. Thay vì chỉ xử lý sau khi hậu quả xảy ra, pháp luật giúp doanh nghiệp hình thành những cơ chế quản trị để hạn chế nguy cơ vi phạm ngay từ quá trình chuẩn bị và ra quyết định.
Tạo động lực phát triển bằng một môi trường pháp lý minh bạch
Tinh thần phát triển kinh tế tư nhân chỉ có thể đi vào thực tiễn khi được cụ thể hóa bằng những quy định pháp luật vừa nghiêm minh đối với người cố ý vi phạm, vừa minh bạch và công bằng đối với người kinh doanh trung thực.
Bộ luật Hình sự cần là công cụ bảo vệ trật tự xã hội, quyền tài sản và môi trường kinh doanh lành mạnh. Nhưng cùng với đó, đạo luật cũng phải tạo được niềm tin rằng một người không bị quy kết trách nhiệm hình sự chỉ vì quyết định kinh doanh của họ không đạt được kết quả như kỳ vọng.
Thành công của lần sửa đổi này vì thế không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng điều luật được sửa đổi, số tội danh được bổ sung hay mức hình phạt được điều chỉnh. Một tiêu chí quan trọng hơn là pháp luật có giúp làm giảm tâm lý sợ trách nhiệm và giảm “chi phí của những quyết định không được đưa ra” hay không.
Khi doanh nghiệp biết trước giới hạn pháp lý của mình, họ sẽ mạnh dạn đầu tư hơn. Khi người quản lý tin rằng một quyết định trung thực sẽ được xem xét trong đúng hoàn cảnh của nó, họ sẽ có thêm động lực đổi mới và dám chịu trách nhiệm.
Khi đó, giá trị của Bộ luật Hình sự không chỉ được thể hiện qua những bản án trong phòng xử, mà còn được phản ánh bằng những dự án được triển khai, những công nghệ được đầu tư, những cơ hội kinh doanh được nắm bắt và những động lực tăng trưởng mới được hình thành.
Bài viết phân tích yêu cầu phân định giữa rủi ro kinh doanh, sai sót quản trị và trách nhiệm hình sự trong quá trình sửa đổi Bộ luật Hình sự. Nội dung nhấn mạnh việc đánh giá quyết định kinh doanh phải dựa trên thông tin, thẩm quyền, quy trình và ý thức của người thực hiện tại thời điểm quyết định, thay vì chỉ suy ngược từ hậu quả phát sinh sau đó.
Nội dung thuộc hệ thống nghiên cứu và bình luận chính sách của TAT Law Firm. Việc sao chép, trích dẫn hoặc sử dụng lại cần ghi rõ tên tác giả, nguồn TAT Law Firm và đường dẫn của bài viết gốc.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
GỢI Ý ĐỌC TIẾP CÁC BÀI VIẾT SAU:
SỬA ĐỔI BỘ LUẬT HÌNH SỰ: TẠO THÊM ĐỘNG LỰC CHO ĐẦU TƯ VÀ TĂNG TRƯỞNG
PHÁP LUẬT HÌNH SỰ RÕ RÀNG CŨNG LÀ MỘT LOẠI HẠ TẦNG CHO TĂNG TRƯỞNG
SỬA ĐỔI BỘ LUẬT HÌNH SỰ: TỪ RANH GIỚI TRÁCH NHIỆM ĐẾN NIỀM TIN ĐẦU TƯ