Khi một số doanh nghiệp đóng cửa nhưng cả thị trường bị tác động
Theo thông tin được phản ánh, trong hơn 20 ngày đầu tháng 7/2026, có hơn 30 doanh nghiệp kinh doanh vàng, kim cương và đá quý tại TP.HCM tạm ngừng hoạt động. Số lượng thực tế có thể còn cao hơn do không phải doanh nghiệp nào trong lĩnh vực này cũng thuộc hệ thống thống kê của hội nghề nghiệp.
Một doanh nghiệp đóng cửa hoặc tạm ngừng hoạt động có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau: tái cơ cấu, thay đổi mô hình, khó khăn tài chính, vấn đề tuân thủ hoặc những vướng mắc nội bộ. Nhưng khi hàng loạt doanh nghiệp cùng tạm dừng trong một thời gian ngắn, tác động không còn giới hạn trong phạm vi của từng đơn vị.
Điều bị ảnh hưởng trước hết là niềm tin của khách hàng.
Người đang sở hữu vàng, kim cương hoặc đá quý có thể lo ngại doanh nghiệp sẽ không thực hiện chính sách mua lại. Những người đang dự định mua cũng có xu hướng trì hoãn vì không chắc tài sản có thể được chuyển đổi thành tiền trong tương lai.
Từ một sự việc xảy ra tại một số doanh nghiệp, tâm lý bất an có thể nhanh chóng lan sang toàn thị trường. Khách hàng đồng loạt yêu cầu bán lại tài sản, trong khi doanh nghiệp phải bố trí một lượng tiền lớn để đáp ứng các yêu cầu phát sinh cùng thời điểm.
Ngay cả doanh nghiệp đang hoạt động bình thường cũng có thể gặp áp lực nếu số lượng khách hàng yêu cầu mua lại tăng đột biến. Như vậy, rủi ro trên thị trường tài sản có giá trị cao không chỉ lan truyền thông qua dòng tiền mà còn lan truyền bằng tâm lý và sự suy giảm niềm tin.
Điều này cho thấy, chỉ thanh tra và xử lý vi phạm sau khi sự cố xảy ra là chưa đủ. Một thị trường phụ thuộc mạnh vào niềm tin cần có cơ chế phòng ngừa, cảnh báo và ứng phó trước những cú sốc thanh khoản có khả năng lan rộng.

Người mua không chỉ mua một món hàng
Muốn xây dựng được cơ chế quản lý phù hợp, trước hết cần nhìn nhận đúng bản chất của giao dịch.
Nếu một người mua chiếc nhẫn vàng để sử dụng làm đồ trang sức, đây về cơ bản là giao dịch mua bán hàng hóa thông thường. Doanh nghiệp giao sản phẩm, khách hàng thanh toán và quan hệ pháp lý chủ yếu kết thúc sau khi các bên hoàn thành nghĩa vụ giao nhận.
Nhưng đối với vàng 9999, kim cương hoặc nhiều loại đá quý có giá trị cao, mục đích của người mua thường không chỉ dừng lại ở việc sử dụng.
Nhiều khách hàng mua những tài sản này để tích trữ, bảo toàn giá trị hoặc đầu tư. Bên cạnh chất lượng, trọng lượng, nguồn gốc và giấy kiểm định, họ còn quan tâm đến khả năng chuyển đổi tài sản thành tiền khi có nhu cầu.
Một viên kim cương dù có chất lượng tốt vẫn có thể trở nên kém hấp dẫn nếu người mua không biết sau này có thể bán lại cho ai, mức giá được xác định như thế nào và phải chờ bao lâu mới được thanh toán.
Tương tự, khi mua vàng, khách hàng không chỉ nhìn vào giá bán tại thời điểm giao dịch. Họ còn cân nhắc chính sách mua lại, mức chênh lệch giữa giá mua và giá bán, tỷ lệ khấu trừ và uy tín của doanh nghiệp.
Nói cách khác, trong nhiều trường hợp, người tiêu dùng không chỉ mua một tài sản hữu hình mà còn mua cả kỳ vọng về thanh khoản.
Kỳ vọng này trở thành một phần của giá trị giao dịch. Doanh nghiệp có chính sách mua lại rõ ràng, thời gian thanh toán nhanh và mức khấu trừ hợp lý thường tạo được niềm tin lớn hơn. Khách hàng thậm chí có thể chấp nhận mua với giá cao hơn vì tin rằng tài sản sẽ dễ dàng được chuyển đổi thành tiền trong tương lai.
Vì vậy, chính sách mua lại không thể chỉ được xem là chương trình hậu mãi. Khi được sử dụng để thúc đẩy bán hàng, chính sách ấy đã trở thành một yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định của khách hàng.
Khoảng cách giữa bản chất giao dịch và khung quản lý
Trong nhiều năm, vàng trang sức, kim cương và đá quý chủ yếu được quản lý dưới góc độ hàng hóa. Pháp luật tập trung vào điều kiện kinh doanh, chất lượng sản phẩm, nguồn gốc, hóa đơn, chứng từ, niêm yết giá và nghĩa vụ thuế.
Những quy định này là cần thiết nhưng chưa phản ánh đầy đủ rủi ro phát sinh trong quá trình doanh nghiệp thực hiện chính sách mua lại.
Khi doanh nghiệp chỉ bán sản phẩm và không đưa ra nghĩa vụ nào trong tương lai, quan hệ giữa hai bên có thể kết thúc sau khi việc giao nhận và thanh toán hoàn tất.
Tuy nhiên, khi doanh nghiệp cam kết sẽ mua lại tài sản, quan hệ kinh tế giữa doanh nghiệp với khách hàng vẫn tiếp tục tồn tại.
Khách hàng tin rằng mình có thể bán lại tài sản theo những điều kiện nhất định. Doanh nghiệp phải duy trì khả năng tài chính, hệ thống kiểm định và nguồn lực thanh khoản để thực hiện nghĩa vụ đó.
Giao dịch về hình thức vẫn là mua bán hàng hóa, nhưng về bản chất đã có thêm yếu tố của một quan hệ đầu tư. Giá trị của tài sản không chỉ phụ thuộc vào chất lượng vật chất mà còn gắn với khả năng chuyển đổi thành tiền và năng lực thực hiện cam kết của doanh nghiệp.
Khi bản chất kinh tế của giao dịch thay đổi nhưng mô hình quản lý vẫn chủ yếu được thiết kế cho hàng hóa thông thường, những khoảng trống trong cơ chế điều tiết là khó tránh khỏi.
Phương thức quản lý dựa chủ yếu vào hậu kiểm, thanh tra theo chuyên đề hoặc xử lý khi đã phát sinh dấu hiệu vi phạm có thể giúp phát hiện hành vi trái pháp luật, nhưng chưa đủ để ngăn ngừa rủi ro thanh khoản và hiệu ứng tâm lý trên toàn thị trường.
Với những tài sản có giá trị giao dịch lớn và phụ thuộc mạnh vào niềm tin, chính sách cần chuyển dần từ tư duy quản lý hàng hóa sang quản trị rủi ro.
Thời gian chậm thanh toán không hề miễn phí
Một vấn đề thường phát sinh khi doanh nghiệp mua lại vàng, kim cương hoặc đá quý là kéo dài thời gian thanh toán.
Doanh nghiệp có thể đồng ý mua lại nhưng hẹn trả tiền sau vài tuần, vài tháng hoặc chia thành nhiều đợt. Về hình thức, nghĩa vụ chưa bị từ chối. Nhưng về bản chất kinh tế, sự chậm trễ này làm phát sinh một sự mất cân bằng rõ rệt.
Trong thời gian chưa thanh toán, doanh nghiệp vẫn có thể sử dụng dòng tiền cho hoạt động kinh doanh. Khách hàng lại mất khả năng sử dụng khoản tiền đáng lẽ phải được nhận.
Người bán tài sản có thể cần tiền để thanh toán một khoản nợ, thực hiện kế hoạch đầu tư, chi trả chi phí gia đình hoặc xử lý nhu cầu tài chính cấp bách. Khi doanh nghiệp chậm trả, khách hàng có thể mất cơ hội đầu tư, phải vay tiền hoặc chịu thêm chi phí tài chính.
Khoảng thời gian chậm thanh toán vì thế không phải là yếu tố trung tính.
Doanh nghiệp hưởng giá trị kinh tế từ việc tiếp tục sử dụng dòng tiền, còn khách hàng phải gánh chi phí cơ hội. Nếu không có cơ chế phân bổ hợp lý, lợi ích của chương trình mua lại thuộc về doanh nghiệp trong giai đoạn bán hàng, còn rủi ro và chi phí lại bị chuyển cho người tiêu dùng khi nghĩa vụ thanh toán phát sinh.
Sự mất cân bằng này càng rõ hơn nếu doanh nghiệp từng sử dụng chính sách mua lại như một công cụ tạo niềm tin, nâng giá trị sản phẩm hoặc thúc đẩy khách hàng ra quyết định.
Doanh nghiệp đã hưởng lợi từ cam kết thì cũng phải chịu trách nhiệm tương xứng khi thực hiện cam kết ấy.
Chương trình mua lại phải được minh bạch ngay từ đầu
Giải pháp quan trọng trước hết không phải là tạo thêm một giấy phép mới, mà là minh bạch hóa chính sách mua lại.
Ngay tại thời điểm bán hàng, doanh nghiệp phải công khai những nội dung có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi và quyết định của khách hàng.
Trước hết là phạm vi sản phẩm được mua lại. Doanh nghiệp phải nêu rõ loại vàng, kim cương hoặc đá quý nào thuộc chương trình; yêu cầu về tình trạng sản phẩm; điều kiện liên quan đến hóa đơn, giấy kiểm định, giấy chứng nhận hoặc bao bì.
Tiếp theo là phương pháp xác định giá. Nếu mua lại theo giá thị trường, doanh nghiệp cần chỉ rõ nguồn giá tham chiếu, thời điểm chốt giá và công thức tính. Không thể chỉ sử dụng cụm từ chung chung “mua lại theo giá thị trường” mà không làm rõ thị trường nào và thời điểm nào.
Các khoản khấu trừ cũng phải được công khai. Nếu doanh nghiệp trừ chi phí gia công, hao hụt, kiểm định, thương hiệu hoặc các khoản khác, khách hàng phải được biết trước khi quyết định mua.
Đặc biệt, thời hạn thanh toán cần được coi là một điều kiện trọng yếu. Khách hàng phải biết doanh nghiệp thanh toán ngay, trong một số ngày nhất định hay sau một khoảng thời gian dài hơn.
Cuối cùng là các trường hợp từ chối mua lại. Những ngoại lệ không thể chỉ xuất hiện khi khách hàng mang tài sản đến bán, trong khi trước đó chính sách được quảng bá theo cách tạo cảm giác doanh nghiệp sẽ mua lại trong mọi trường hợp.
Minh bạch không hạn chế quyền tự do kinh doanh. Ngược lại, minh bạch giúp doanh nghiệp cạnh tranh bằng năng lực tài chính, uy tín và mức độ đáng tin cậy của chính sách.
Có cần bảo đảm khả năng thực hiện cam kết?
Đối với doanh nghiệp triển khai chương trình mua lại thường xuyên hoặc có quy mô lớn, việc công khai điều kiện có thể vẫn chưa đủ. Cần đặt ra câu hỏi doanh nghiệp có đủ năng lực thực hiện cam kết nếu nhiều khách hàng đồng thời yêu cầu mua lại hay không.
Có thể nghiên cứu cơ chế doanh nghiệp thông báo hoặc đăng ký chương trình mua lại với cơ quan quản lý thương mại trước khi áp dụng.
Cơ chế này không nhất thiết là một giấy phép mới. Doanh nghiệp vẫn được quyền tự quyết định chương trình kinh doanh, nhưng phải công khai thống nhất nội dung tại cửa hàng, trên website và trong hợp đồng.
Đối với những chương trình có quy mô lớn, doanh nghiệp có thể phải công bố biện pháp bảo đảm khả năng thực hiện.
Tuy nhiên, pháp luật không nên bắt buộc tất cả doanh nghiệp sử dụng cùng một công cụ tài chính. Bảo lãnh ngân hàng chỉ nên là một phương án.
Tùy quy mô và mức độ rủi ro, doanh nghiệp có thể lựa chọn hạn mức tín dụng dự phòng, tiền ký quỹ, bảo lãnh của công ty mẹ, bảo hiểm tín dụng thương mại hoặc những hình thức bảo đảm hợp pháp khác.
Mục tiêu quản lý phải là bảo đảm khả năng thực hiện cam kết, không phải áp đặt một công cụ duy nhất.
Doanh nghiệp có chương trình mua lại quy mô lớn, giá trị giao dịch cao hoặc thời hạn cam kết dài cần áp dụng cơ chế bảo đảm chặt chẽ hơn. Doanh nghiệp chỉ mua lại trong phạm vi hạn chế hoặc thanh toán ngay có thể chịu yêu cầu đơn giản hơn.
Nhà nước bảo đảm thông tin, không trả thay doanh nghiệp
Thiết lập cơ chế quản lý chương trình mua lại không có nghĩa Nhà nước phải thanh toán thay cho doanh nghiệp hoặc bảo đảm mọi chương trình đều không có rủi ro.
Nghĩa vụ mua lại và thanh toán vẫn thuộc về doanh nghiệp đã đưa ra cam kết.
Vai trò phù hợp của Nhà nước là xây dựng tiêu chuẩn minh bạch, tổ chức cơ sở dữ liệu và giám sát việc doanh nghiệp thực hiện đúng nội dung đã công bố.
Cơ quan quản lý có thể công khai thông tin về doanh nghiệp đang áp dụng chương trình mua lại, điều kiện thực hiện và biện pháp bảo đảm đã đăng ký. Người tiêu dùng nhờ đó có thêm cơ sở để đánh giá mức độ an toàn trước khi giao dịch.
Bộ Công Thương có thể xây dựng khung tiêu chí chung và cơ sở dữ liệu trên phạm vi cả nước. Sở Công Thương nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính có thể tiếp nhận thông báo, hậu kiểm và xử lý trường hợp công bố không đầy đủ, không trung thực hoặc không duy trì biện pháp bảo đảm đã cam kết. Đây cũng là hướng phân công được đề xuất trong bài phỏng vấn gốc.
Nhà nước không cần trực tiếp thẩm định từng chương trình nhưng phải bảo đảm thông tin có thể được tiếp cận, kiểm chứng và sử dụng để thị trường tự đánh giá.
Thông tin chính thống là công cụ chống hiệu ứng đám đông
Không phải mọi doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động đều mất khả năng thanh toán hoặc có hành vi vi phạm pháp luật.
Tuy nhiên, khi thiếu thông tin chính thức, người dân dễ đánh đồng việc đóng cửa với phá sản, mất khả năng chi trả hoặc chiếm đoạt. Tin đồn có thể kích hoạt làn sóng yêu cầu mua lại hàng loạt và làm gia tăng áp lực đối với cả những doanh nghiệp đang hoạt động bình thường.
Vì vậy, cơ quan chức năng cần công bố kịp thời thông tin về tình trạng pháp lý của doanh nghiệp trong phạm vi pháp luật cho phép.
Công bố thông tin không nhằm trấn an thị trường bằng mọi giá, mà nhằm giúp người tiêu dùng phản ứng dựa trên dữ liệu thay vì suy đoán.
Nếu xuất hiện dấu hiệu doanh nghiệp tẩu tán tài sản, che giấu tài sản hoặc thực hiện giao dịch nhằm trốn tránh nghĩa vụ với khách hàng, các biện pháp ngăn chặn cần được áp dụng kịp thời.
Đồng thời, phải phân biệt rõ khó khăn thanh khoản với hành vi vi phạm. Không phải mọi trường hợp chậm thanh toán đều là tội phạm, nhưng khó khăn kinh doanh cũng không thể trở thành lý do để doanh nghiệp gian dối, chiếm dụng tài sản hoặc trốn tránh nghĩa vụ.
Khách hàng phải chủ động lưu giữ chứng cứ
Khi doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động, chậm thanh toán hoặc không thực hiện đúng cam kết mua lại, khách hàng cần lưu giữ đầy đủ hóa đơn, hợp đồng, phiếu thu, chứng từ chuyển khoản, giấy kiểm định, giấy hẹn, chính sách mua lại và mọi tài liệu thể hiện nội dung doanh nghiệp đã công bố.
Yêu cầu mua lại và yêu cầu thanh toán nên được gửi bằng văn bản, email hoặc hình thức có thể chứng minh thời điểm gửi.
Nếu doanh nghiệp hẹn trả tiền, khách hàng cần yêu cầu xác nhận rõ số tiền, thời hạn và phương thức thanh toán. Toàn bộ tin nhắn, email, biên bản làm việc và giấy hẹn cũng phải được lưu lại.
Việc xác định thời điểm doanh nghiệp bắt đầu vi phạm có ý nghĩa quan trọng trong việc yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, tính lãi chậm trả, xác định thiệt hại và giải quyết tranh chấp tại Tòa án.
Người tiêu dùng không nên chỉ chờ đợi trên cơ sở những lời hứa miệng không có thời hạn rõ ràng.
Cần thiết kế lại cách phân bổ lợi ích và rủi ro
Cốt lõi của vấn đề không chỉ là có nên bắt buộc doanh nghiệp mua lại tài sản đã bán hay không.
Điều quan trọng hơn là phải phân bổ lại lợi ích, chi phí và rủi ro trong toàn bộ vòng đời của giao dịch.
Khi doanh nghiệp sử dụng chính sách mua lại để thúc đẩy bán hàng, doanh nghiệp đã hưởng lợi từ niềm tin của khách hàng. Khi doanh nghiệp kéo dài thời gian thanh toán và tiếp tục sử dụng dòng tiền, doanh nghiệp tiếp tục hưởng giá trị kinh tế từ khoảng thời gian đó.
Doanh nghiệp vì thế phải chia sẻ tương xứng chi phí và rủi ro phát sinh, thay vì để toàn bộ gánh nặng thuộc về người tiêu dùng.
Một thị trường bền vững không phải là thị trường hoàn toàn không có rủi ro. Đó là thị trường trong đó rủi ro được nhận diện đầy đủ, thông tin được công khai, lợi ích và chi phí được phân bổ hợp lý, còn cam kết có thể được kiểm chứng và thực hiện trên thực tế.
Đối với vàng, kim cương và đá quý, pháp luật cần vượt ra khỏi cách quản lý một giao dịch hàng hóa thông thường.
Khi người mua còn mua cả kỳ vọng thanh khoản, cơ chế quản lý cũng phải quan tâm đến khả năng chuyển đổi tài sản thành tiền, thời hạn thanh toán và năng lực thực hiện cam kết của doanh nghiệp.
Chuyển từ quản lý hàng hóa sang quản trị rủi ro không đồng nghĩa Nhà nước can thiệp sâu vào mọi giao dịch. Đó là việc thiết lập tiêu chuẩn minh bạch, trách nhiệm giải trình và cơ chế cảnh báo sớm để doanh nghiệp được tự do kinh doanh nhưng phải chịu trách nhiệm đối với những cam kết mình đã đưa ra.
Chỉ khi quyền tự do kinh doanh, sự an toàn của thị trường và quyền lợi người tiêu dùng được đặt trong một cơ chế cân bằng, thị trường vàng, kim cương và đá quý mới có thể phát triển ổn định và bền vững.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
ĐỌC TIẾP CÁC BÀI VIẾT SAU:
DOANH NGHIỆP VÀNG, KIM CƯƠNG ĐÓNG CỬA: CẦN CƠ CHẾ BẢO ĐẢM VIỆC MUA LẠI?
CAM KẾT MUA LẠI VÀNG, KIM CƯƠNG: CẦN MINH BẠCH VÀ CÓ KHẢ NĂNG THỰC HIỆN
NIỀM TIN THỊ TRƯỜNG VÀNG, KIM CƯƠNG: KHI KHẢ NĂNG BÁN LẠI TRỞ THÀNH GIÁ TRỊ