Vụ việc chủ một thương hiệu vải áo dài bị khởi tố vì cáo buộc sử dụng AI để chỉnh sửa, sao chép thiết kế của nhà thiết kế khác đang đặt ra câu hỏi pháp lý đáng chú ý: ranh giới giữa cảm hứng sáng tạo, biến đổi bằng công nghệ và xâm phạm quyền tác giả được xác định như thế nào trong kỷ nguyên số?
Trong nhiều năm, các tranh chấp về quyền tác giả thường được nhìn nhận như quan hệ dân sự giữa người sáng tạo và bên sử dụng tác phẩm. Khi xảy ra vi phạm, chủ thể quyền thường yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính, bồi thường thiệt hại hoặc đề nghị xử phạt hành chính. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thương mại điện tử, mạng xã hội và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, hành vi xâm phạm quyền tác giả ngày càng có xu hướng được thực hiện tinh vi hơn, có quy mô thương mại lớn hơn và gây thiệt hại nghiêm trọng hơn.
Vụ việc liên quan đến thương hiệu vải áo dài Đất Lành được dư luận quan tâm không chỉ vì đây là câu chuyện bản quyền trong lĩnh vực thời trang, mà còn vì có yếu tố AI. Theo thông tin ban đầu, cơ quan điều tra cho rằng một số thiết kế áo dài đã được sao chép, chỉnh sửa bằng công nghệ AI rồi đưa vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Điều này đặt ra một vấn đề pháp lý mới: nếu tác phẩm gốc được đưa qua AI để chỉnh sửa, biến đổi, sản phẩm đầu ra có còn bị coi là xâm phạm quyền tác giả hay không?
Trao đổi về vấn đề này, Luật sư Mai Thị Thảo – Phó Giám đốc TAT Law Firm cho rằng, cần nhìn nhận AI đúng bản chất: AI là công cụ, không phải “lá chắn pháp lý”. Việc một cá nhân hay doanh nghiệp sử dụng AI để chỉnh sửa, tái tạo, biến đổi tác phẩm không đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm pháp lý, nhưng cũng không thể là căn cứ để loại trừ trách nhiệm nếu sản phẩm đầu ra vẫn khai thác các yếu tố sáng tạo cốt lõi của tác phẩm gốc.
Luật sư Mai Thị Thảo – Phó Giám đốc TAT Law Firm
Theo luật sư, trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, điều quan trọng không nằm ở công cụ được sử dụng, mà nằm ở bản chất hành vi và kết quả cuối cùng. Nếu một thiết kế được bảo hộ quyền tác giả, sau đó bị sao chép, chỉnh sửa màu sắc, thay đổi một số chi tiết hoặc tái tạo bằng AI nhưng vẫn giữ lại bố cục, đường nét, hình ảnh, họa tiết, tinh thần thể hiện đặc thù của tác phẩm gốc, thì hành vi đó vẫn có thể bị xem xét là xâm phạm quyền tác giả.
Đây là điểm rất quan trọng trong các tranh chấp bản quyền thời trang. Pháp luật không bảo hộ ý tưởng chung, cảm hứng chung hay phong cách chung. Ví dụ, việc cùng khai thác chủ đề áo dài Việt Nam, hình ảnh phố thị, hoa văn truyền thống hoặc chất liệu văn hóa dân gian không đương nhiên là xâm phạm. Nhưng cách thể hiện cụ thể của ý tưởng – bao gồm bố cục mỹ thuật, tổ hợp họa tiết, màu sắc, hình ảnh, đường nét thiết kế – nếu có tính sáng tạo và được định hình dưới hình thức vật chất nhất định, có thể được bảo hộ quyền tác giả.
Vì vậy, ranh giới pháp lý nằm ở chỗ: sản phẩm bị nghi ngờ có chỉ giống về ý tưởng, phong cách, cảm hứng hay đã sao chép phần thể hiện sáng tạo cụ thể của tác phẩm gốc. Đây là nội dung cần được cơ quan chuyên môn, giám định sở hữu trí tuệ và cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá thận trọng.
Một câu hỏi khác được đặt ra là: có phải cứ sao chép tác phẩm của người khác thì đều bị xử lý hình sự hay không? Câu trả lời là không. Không phải mọi hành vi xâm phạm quyền tác giả đều là tội phạm. Pháp luật hiện hành thiết kế nhiều tầng trách nhiệm khác nhau, từ dân sự, hành chính đến hình sự. Trách nhiệm hình sự chỉ được đặt ra khi hành vi xâm phạm đạt đến mức độ nguy hiểm đáng kể cho xã hội theo các dấu hiệu mà Bộ luật Hình sự quy định.
Theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan có thể bị xử lý hình sự khi người thực hiện không được phép của chủ thể quyền mà cố ý sao chép tác phẩm hoặc phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, trong điều kiện hành vi đạt các ngưỡng nhất định như có quy mô thương mại, thu lợi bất chính, gây thiệt hại cho chủ thể quyền hoặc hàng hóa vi phạm có giá trị theo luật định.
Như vậy, yếu tố quyết định không chỉ là “sao chép nhiều hay ít”. Số lượng bản sao là một dấu hiệu quan trọng, nhưng không phải dấu hiệu duy nhất. Cơ quan tiến hành tố tụng còn phải xem xét mục đích thương mại, quy mô sản xuất, doanh thu, lợi nhuận bất chính, thiệt hại thực tế của chủ thể quyền, tính chất tổ chức, mức độ cố ý và vai trò của từng cá nhân trong chuỗi hành vi.
Có trường hợp chỉ sử dụng một tác phẩm nhưng dùng để sản xuất hàng loạt sản phẩm, phân phối rộng rãi, tạo doanh thu lớn, gây thiệt hại đáng kể cho chủ sở hữu quyền, thì vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Ngược lại, có những hành vi sử dụng tác phẩm ở phạm vi nhỏ, không nhằm mục đích thương mại, chưa gây thiệt hại đến ngưỡng luật định, thì có thể chỉ bị xử lý bằng biện pháp dân sự hoặc hành chính.
Điều này cho thấy pháp luật hình sự không nhằm hình sự hóa mọi tranh chấp bản quyền. Trong các lĩnh vực sáng tạo như thời trang, âm nhạc, điện ảnh, mỹ thuật, quảng cáo, việc giao thoa ý tưởng, ảnh hưởng phong cách và tiếp biến sáng tạo là điều khó tránh khỏi. Do đó, cần tránh cách tiếp cận cực đoan: cứ có sự tương đồng thì coi là tội phạm. Tuy nhiên, cũng không thể xem việc “biến đổi bằng AI” là cách hợp pháp hóa việc khai thác trái phép thành quả sáng tạo của người khác.
Từ vụ việc này, có thể thấy một yêu cầu mới đặt ra đối với doanh nghiệp: quản trị tài sản trí tuệ phải trở thành một phần của quản trị rủi ro kinh doanh. Doanh nghiệp không chỉ cần bảo vệ nhãn hiệu, thiết kế, nội dung, dữ liệu của mình, mà còn phải kiểm soát nguồn gốc các tài sản trí tuệ mà mình sử dụng. Một hình ảnh tải từ internet, một mẫu thiết kế do đối tác gửi, một nội dung do nhân viên marketing tạo ra hoặc một sản phẩm sinh bởi AI đều có thể trở thành nguồn phát sinh tranh chấp nếu không kiểm soát được quyền sử dụng.
Với các doanh nghiệp thời trang, truyền thông, quảng cáo và thương mại điện tử, cần đặc biệt lưu ý đến việc lưu giữ hồ sơ sáng tạo, hợp đồng chuyển giao quyền, giấy phép sử dụng tác phẩm, tài liệu chứng minh nguồn gốc thiết kế và quy trình phê duyệt nội dung trước khi thương mại hóa. Việc sản xuất, phân phối hàng loạt trên nền một thiết kế chưa được kiểm tra pháp lý có thể khiến rủi ro dân sự nhanh chóng chuyển hóa thành rủi ro hành chính, thậm chí hình sự.
Ở chiều ngược lại, các nhà thiết kế và chủ sở hữu quyền cũng cần chủ động đăng ký quyền tác giả, lưu giữ bản phác thảo, dữ liệu thiết kế gốc, thời điểm công bố, tài liệu truyền thông và chứng cứ về quá trình sáng tạo. Trong tranh chấp sở hữu trí tuệ, chứng cứ về quyền sở hữu và quá trình hình thành tác phẩm có ý nghĩa rất quan trọng.
Vụ việc hiện vẫn đang trong giai đoạn điều tra, việc có tội hay không phải được xác định bằng bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Tuy nhiên, ở góc độ chính sách pháp lý, đây là lời cảnh báo rõ ràng cho thị trường sáng tạo: AI có thể giúp con người sáng tạo nhanh hơn, nhưng không thể làm mờ đi trách nhiệm pháp lý của người sử dụng.
Trong nền kinh tế số, giá trị của doanh nghiệp ngày càng nằm ở thương hiệu, dữ liệu, phần mềm, thiết kế và các tài sản vô hình. Vì vậy, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là nền tảng để xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh, công bằng và có khả năng cạnh tranh dài hạn.
LS Mai Thị Thảo – Phó giám đốc TAT Law Firm
Bài viết là sản phẩm nghiên cứu, bình luận pháp lý của Luật sư Mai Thị Thảo – Phó Giám đốc TAT Law Firm về các vấn đề liên quan đến quyền tác giả, sở hữu trí tuệ và trách nhiệm pháp lý trong bối cảnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI).
Mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại toàn bộ hoặc một phần nội dung bài viết dưới bất kỳ hình thức nào mà không ghi rõ nguồn hoặc chưa được sự đồng ý bằng văn bản của TAT Law Firm đều có thể vi phạm quy định của pháp luật về quyền tác giả và quyền liên quan.
Khi trích dẫn hoặc sử dụng lại nội dung, đề nghị ghi rõ: “Luật sư Mai Thị Thảo – TAT Law Firm” và dẫn liên kết tới bài viết gốc.
