Trong nhiều năm trở lại đây, Điều 360 Bộ luật Hình sự được áp dụng ngày càng phổ biến trong các vụ án liên quan đến trách nhiệm quản lý. Tuy nhiên, cùng với tần suất gia tăng đó là nguy cơ hình sự hóa sai sót quản lý nếu việc áp dụng điều luật này không được đặt trong giới hạn pháp lý chặt chẽ.
Dưới góc nhìn thực tiễn, vấn đề không nằm ở bản thân Điều 360, mà ở cách hiểu và cách áp dụng.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Khi Điều 360 bị kéo lệch khỏi bản chất của luật hình sự
Luật sư Trương Anh Tú: “Điều 360 không được sinh ra để xử lý mọi thất bại trong quản lý. Nếu dùng điều luật này để tìm người chịu trách nhiệm cho mọi hậu quả, thì đó không còn là áp dụng pháp luật, mà là trút áp lực quản trị sang luật hình sự.
Một sai lệch thường gặp là đồng nhất hậu quả với tội phạm. Trong khi đó, luật hình sự đòi hỏi phải xác định rõ nghĩa vụ pháp lý bị vi phạm, hành vi vi phạm cụ thể và quan hệ nhân quả trực tiếp.
Bỏ qua các bước này, Điều 360 rất dễ trở thành “điều luật tiện dụng”.
2. Sai lệch thứ nhất: Suy diễn nghĩa vụ quản lý
Luật sư Trương Anh Tú: “Nghĩa vụ trong luật hình sự không thể được suy ra từ chức danh hay cảm giác trách nhiệm. Nghĩa vụ phải có địa chỉ pháp lý cụ thể, nếu không, trách nhiệm hình sự sẽ trở thành trách nhiệm vô hạn.”
Trong một số vụ án, nghĩa vụ quản lý được xác lập theo cách mở rộng, dựa trên vai trò chung hoặc kỳ vọng xã hội, thay vì căn cứ vào quy định pháp luật cụ thể. Đây là điểm trượt nguy hiểm, bởi nó xóa nhòa ranh giới giữa trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm đạo đức.
3. Sai lệch thứ hai: Lấy hậu quả làm trung tâm buộc tội
Luật sư Trương Anh Tú: “Luật hình sự không hỏi ‘thiệt hại bao nhiêu’, mà hỏi ‘ai đã vi phạm nghĩa vụ nào, bằng hành vi gì’. Khi đảo ngược trật tự này, công lý sẽ bị dẫn dắt bởi con số.”
Hậu quả nghiêm trọng là điều kiện cần, nhưng không phải điều kiện đủ. Việc đặt hậu quả lên trước, rồi tìm cách quy trách nhiệm cá nhân sau, là cách tiếp cận đi ngược lại cấu trúc cơ bản của trách nhiệm hình sự.
4. Sai lệch thứ ba: Làm mờ quan hệ nhân quả
Luật sư Trương Anh Tú: “Không có quan hệ nhân quả trực tiếp thì không có trách nhiệm hình sự. Mọi nỗ lực lấp đầy khoảng trống nhân quả bằng suy đoán đều làm suy yếu pháp quyền.”
Trong các hệ thống quản lý nhiều tầng, hậu quả thường là kết quả tổng hợp của nhiều quyết định, nhiều yếu tố khách quan. Việc cắt rời một cá nhân để gánh toàn bộ hậu quả là biểu hiện của tư duy hình sự hóa đơn giản.
5. Điều 360 và nguyên tắc hình sự tối thiểu
Luật sư Trương Anh Tú: “Hình sự là biện pháp cuối cùng, không phải phản xạ đầu tiên. Khi Điều 360 được dùng thay cho kỷ luật, hành chính hay quản trị nội bộ, thì vấn đề không còn là một vụ án, mà là một lệch chuẩn hệ thống.”
Nguyên tắc hình sự tối thiểu đòi hỏi Nhà nước chỉ can thiệp bằng công cụ hình sự khi các biện pháp khác không còn đủ sức điều chỉnh hành vi. Bỏ qua nguyên tắc này, Điều 360 sẽ làm tổn hại chính môi trường quản lý mà pháp luật cần bảo vệ.
6. Cảnh báo từ thực tiễn áp dụng
Luật sư Trương Anh Tú: “Một xã hội mà người quản lý sợ trách nhiệm hình sự hơn sợ sai quyết định, là một xã hội tự triệt tiêu động lực phát triển.”
Việc áp dụng Điều 360 BLHS cần được đặt trong giới hạn thận trọng, nhằm bảo vệ trật tự pháp lý mà không triệt tiêu năng lực quản lý. Đó không chỉ là yêu cầu kỹ thuật pháp lý, mà là lựa chọn chính sách dài hạn.
Điều nguy hiểm nhất của Điều 360 không nằm ở con chữ của điều luật, mà nằm ở cách người ta dùng nó để giải thích cho mọi hậu quả. Luật hình sự không tồn tại để thay thế quản trị, và quản trị không thể được điều hành bằng nỗi sợ hình sự. Giữ đúng ranh giới của Điều 360 chính là giữ cho pháp luật đủ mạnh để bảo vệ, mà không đủ thô để làm tổn thương.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm bài viết tại:
Điều 360 Bộ luật Hình sự là gì? Khi nào hành vi quản lý bị hình sự hóa
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
