Trong nhiều vụ án liên quan đến trách nhiệm quản lý, câu hỏi gây tranh cãi nhất không phải là người quản lý đã làm sai điều gì, mà là vì sao họ “không làm” mà vẫn bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Khái niệm này được gọi là bất tác vi một khái niệm pháp lý phức tạp, dễ gây hiểu nhầm, và thường là điểm khởi đầu của nhiều tranh chấp pháp lý nghiêm trọng trong thực tiễn áp dụng Điều 360 Bộ luật Hình sự.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Bất tác vi không phải là “không làm gì cũng có tội”
Trong đời sống, “không làm” thường bị hiểu là thiếu trách nhiệm. Nhưng trong luật hình sự, không phải mọi sự không hành động đều là tội phạm.
Một người chỉ có thể bị xem là thực hiện hành vi bất tác vi khi đồng thời có đủ ba điều kiện:
- Có nghĩa vụ pháp lý phải hành động (được quy định rõ bằng luật, quyết định hoặc quy chế);
- Có khả năng thực tế để hành động trong hoàn cảnh cụ thể;
- Việc không hành động đó trực tiếp gây ra hậu quả nghiêm trọng.
Thiếu một trong ba điều kiện này, hành vi không thể bị coi là tội phạm theo Điều 360 BLHS, dù hậu quả có lớn đến đâu.
2. Vì sao bất tác vi là vùng rủi ro pháp lý nguy hiểm nhất?
Trong các hệ thống quản lý hiện đại, trách nhiệm thường được phân tán theo nhiều tầng, nhiều cấp. Khi xảy ra hậu quả, rất dễ rơi vào cách tiếp cận: “Ai không làm gì đó, người đó phải chịu trách nhiệm”.
Cách suy luận này tiềm ẩn rủi ro lớn, bởi nó đánh đồng nghĩa vụ pháp lý với kỳ vọng xã hội, và biến trách nhiệm hình sự thành trách nhiệm vô hạn.
Trong nhiều vụ việc, người quản lý không hành động không phải vì thiếu trách nhiệm, mà vì:
- Không có thẩm quyền;
- Không có đủ thông tin;
- Bị ràng buộc bởi quy trình;
- Hoặc vì cơ chế quản lý chồng chéo.
Nếu bỏ qua các yếu tố này, bất tác vi sẽ bị biến thành công cụ hình sự hóa sai sót hệ thống.
3. Không có nghĩa vụ rõ ràng thì không thể có bất tác vi
Điểm mấu chốt trong việc xác định bất tác vi không nằm ở hậu quả, mà nằm ở nghĩa vụ pháp lý cụ thể.
Câu hỏi pháp lý phải được đặt ra đầu tiên là:
- Người đó có nghĩa vụ phải làm việc gì, trong phạm vi nào, ở thời điểm nào?
Nếu nghĩa vụ chỉ được suy đoán từ chức danh, vai trò chung hoặc đạo đức nghề nghiệp, thì đó không phải là nghĩa vụ pháp lý và không thể làm căn cứ xử lý hình sự.
4. Quan hệ nhân quả: điều kiện thường bị bỏ qua
Ngay cả khi có nghĩa vụ và có khả năng hành động, trách nhiệm hình sự vẫn chưa tự động phát sinh nếu không chứng minh được quan hệ nhân quả trực tiếp.
Trong bất tác vi, phải chứng minh rằng:
- Nếu người đó hành động, hậu quả đã không xảy ra;
- Việc không hành động là nguyên nhân trực tiếp, không thể thay thế.
Nếu hậu quả vẫn có thể xảy ra do yếu tố khác, hoặc do hành vi của người khác, thì quan hệ nhân quả bị đứt gãy và Điều 360 không thể áp dụng.
5. Bất tác vi không phải là “lỗ hổng” để hình sự hóa quản lý
Bất tác vi là một khái niệm cần được áp dụng hết sức thận trọng, bởi nó nằm đúng tại ranh giới giữa quản lý và hình sự.
Khi dùng đúng, nó bảo vệ trật tự pháp lý. Khi bị lạm dụng, nó biến luật hình sự thành công cụ xử lý mọi sai sót.
Hiểu đúng bất tác vi không nhằm né tránh trách nhiệm, mà để đặt trách nhiệm đúng chỗ:
- Ai có nghĩa vụ thì chịu trách nhiệm;
- Ai không có nghĩa vụ thì không thể bị suy thành tội.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm các bài viết:
Sai sót quản lý và ranh giới hình sự - Nguyên tắc tối thiểu Điều 360 BLHS
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
