Khi một vụ việc bị đặt trong vòng xem xét theo Điều 219 Bộ luật Hình sự, câu hỏi đầu tiên và cũng là câu hỏi quan trọng nhất không phải là “có sai hay không”, mà là
Có thực sự gây thiệt hại cho Nhà nước hay không?
Trả lời đúng câu hỏi này sẽ quyết định việc hành vi có cấu thành tội phạm hay không, hay chỉ dừng lại ở ranh giới hành chính hoặc dân sự.
1. Điều 219 BLHS không xử lý mọi sai phạm
Điều 219 BLHS điều chỉnh hành vi vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh một nguyên tắc pháp lý căn bản:
Điều 219 là tội phạm có cấu thành vật chất.
Điều đó có nghĩa là:
- Thiệt hại thực tế cho Nhà nước là dấu hiệu bắt buộc;
- Không có thiệt hại, hoặc không chứng minh được thiệt hại, thì không đủ yếu tố cấu thành tội phạm, dù có tồn tại sai sót trong quản lý.
Việc đồng nhất “sai phạm” với “tội phạm” là một cách hiểu sai bản chất của Điều 219.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
2. Cần phân biệt rõ: sai phạm - vi phạm - thiệt hại
Trong thực tiễn, rất nhiều vụ việc bị đẩy sang hướng hình sự do không phân biệt rạch ròi ba khái niệm:
- Sai phạm hành chính: vi phạm thủ tục, quy trình, quy định quản lý;
- Vi phạm nghĩa vụ dân sự - tài chính: phát sinh tranh chấp về giá trị, nghĩa vụ, cách thực hiện;
- Gây thiệt hại ròng thực tế: Nhà nước thực sự bị mất mát về tài sản và phần mất mát đó chưa được khắc phục.
Chỉ khi hội tụ yếu tố thứ ba, trách nhiệm hình sự theo Điều 219 mới được đặt ra.
3. Khi thiệt hại đã được khắc phục: còn cấu thành Điều 219 không?
Trong thực tiễn giải quyết các vụ án kinh tế liên quan đến tài sản Nhà nước, đã có nhiều trường hợp mà:
- Thiệt hại ban đầu được xác định;
- Nhưng sau đó tài sản đã được thu hồi, hoặc
- Giá trị thất thoát đã được bù đắp đầy đủ.
Khi đó, vấn đề pháp lý cốt lõi không nằm ở việc “đã từng có thiệt hại hay chưa”, mà nằm ở câu hỏi:
Tại thời điểm xem xét trách nhiệm hình sự, Nhà nước có còn chịu thiệt hại ròng hay không?
Nếu:
- không còn tổn thất thực tế,
- không còn phần giá trị bị mất mát, thì dấu hiệu cấu thành vật chất của Điều 219 không còn được thỏa mãn.
Đây không phải là vấn đề “nhẹ hay nặng”, mà là đúng hay sai trong xác định cấu thành tội phạm.
4. “Thiệt hại ròng” - chìa khóa quyết định cấu thành tội phạm
Một trong những bất cập lớn nhất của Điều 219 hiện nay là cách xác định thiệt hại không thống nhất.
Thực tiễn cho thấy:
- Có cách tính coi toàn bộ giá trị tài sản liên quan là thiệt hại;
- Có cách chỉ tính phần chênh lệch, phần thất thoát;
- Có cách tiếp cận chỉ coi là thiệt hại khi Nhà nước thực sự bị mất mát và mất mát đó còn tồn tại.
Sự khác biệt này dẫn đến nghịch lý: cùng một hành vi nhưng hệ quả hình sự hoàn toàn khác nhau.
Chính vì vậy, việc tiếp cận theo hướng “thiệt hại ròng” – tức phần tổn thất thực tế còn lại sau khi đã khắc phục – là cách duy nhất để tránh áp dụng Điều 219 một cách cảm tính.
5. Không phải mọi sai sót đều cần xử lý hình sự
Trong các lĩnh vực như tài chính, thuế, đầu tư, định giá, quản lý tài sản, rất nhiều sai sót phát sinh từ:
- cách hiểu chính sách khác nhau,
- sai lệch nghiệp vụ,
- hoặc yếu tố khách quan của thị trường.
Những trường hợp này, nếu không gây thiệt hại ròng thực tế, thì bản chất không phải là hành vi nguy hiểm cho xã hội theo nghĩa của luật hình sự.
Việc sử dụng công cụ hình sự trong những tình huống đó không chỉ gây áp lực tố tụng không cần thiết, mà còn làm sai lệch tinh thần tiết chế của pháp luật hình sự.
6. Khi nào KHÔNG cấu thành tội theo Điều 219 BLHS?
Từ thực tiễn áp dụng Điều 219, có thể rút ra một nguyên tắc xuyên suốt:
Chỉ khi nào xác định được thiệt hại thực tế, chưa được khắc phục, và tồn tại dưới dạng thiệt hại ròng cho Nhà nước, thì mới có cơ sở xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 219 BLHS.
Ngược lại, trong các trường hợp:
- thiệt hại đã được khắc phục đầy đủ,
- tài sản đã được thu hồi,
- hoặc không chứng minh được tổn thất thực sự còn tồn tại,
Việc coi hành vi là tội phạm theo Điều 219 BLHS là không phù hợp với bản chất pháp lý của điều luật này.
Với Điều 219 BLHS, câu hỏi đúng không phải là “có sai hay không”, mà là: Nhà nước có thực sự còn chịu thiệt hại hay không.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Luật sư Việt Nam - “Từ thực tiễn bào chữa các vụ án Điều 219 BLHS: Đã đến lúc cần một chuẩn mực thống nhất về 'thiệt hại ròng'”, ngày 24/12/2025.
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh | Khánh Hòa
Hotline: 0848.009.668
Website: www.tatlawfirm.com
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
