Trong thực tiễn xét xử các vụ án theo Điều 219 Bộ luật Hình sự, không hiếm trường hợp cùng một dạng hành vi, cùng một cơ chế giao dịch, nhưng mức thiệt hại được xác định lại chênh lệch rất lớn giữa các vụ án.
Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến khung hình phạt, mà còn tạo ra cảm giác thiếu nhất quán trong áp dụng pháp luật hình sự về kinh tế.
Vấn đề đặt ra là: sự khác nhau đó đến từ hành vi phạm tội, hay từ cách hiểu và cách đo lường “thiệt hại”?
Trong các vụ án Điều 219 BLHS, xác định thiệt hại là việc lượng hóa giá trị tài sản Nhà nước bị mất, bị giảm sút hoặc không thu hồi được do hành vi vi phạm, làm căn cứ xác định trách nhiệm hình sự và dân sự. Việc thiếu chuẩn mực thống nhất khiến cùng một hành vi có thể dẫn đến các cách tính thiệt hại khác nhau.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
Tầng 1 - Thực tiễn: Ba cách tiếp cận đang cùng tồn tại
Qua tổng hợp thực tiễn xét xử và bào chữa, có thể nhận diện ba cách tiếp cận phổ biến khi xác định thiệt hại trong các vụ án Điều 219:
- Thứ nhất, tiếp cận “toàn bộ giá trị tài sản”.
Thiệt hại được hiểu là toàn bộ giá trị tài sản Nhà nước đã giao hoặc bị chuyển dịch trái quy định, không phân biệt tài sản đó còn hay mất.
- Thứ hai, tiếp cận “thu hồi – khắc phục”.
Thiệt hại được xác định sau khi đã khấu trừ các khoản tài sản đã thu hồi, đã hoàn trả hoặc đã nộp ngân sách.
- Thứ ba, tiếp cận “thiệt hại bằng 0”.
Trong trường hợp giao dịch bị tuyên vô hiệu và tài sản được hoàn trả đầy đủ, một số bản án xác định Nhà nước không còn thiệt hại thực tế.
Việc tồn tại đồng thời ba cách tiếp cận này cho thấy vấn đề không nằm ở Điều luật, mà nằm ở phương pháp đo lường thiệt hại.
Tầng 2 – Thể chế: Ranh giới giữa hình sự và dân sự chưa được phân định rõ
Một nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự khác biệt trong xác định thiệt hại là ranh giới chưa rõ ràng giữa các chế định pháp lý:
- Biện pháp tư pháp (tịch thu, thu hồi tài sản) nhằm bảo vệ lợi ích Nhà nước;
- Trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự nhằm bồi thường phần thiệt hại thực tế;
- Hậu quả pháp lý của giao dịch vô hiệu nhằm khôi phục lại trạng thái ban đầu.
Khi các chế định này không được tách bạch trong tư duy xét xử, việc xác định thiệt hại dễ rơi vào tình trạng:
- Tính trùng lặp nghĩa vụ;
- Áp dụng nặng về hình thức hơn là bản chất;
- Gia tăng rủi ro “xử lý hai lần cho cùng một giá trị tài sản”.
Tầng 3 - Thiết kế tư duy: Chuẩn mực nào phù hợp với Điều 219?
Điều 219 BLHS là tội danh nhằm bảo vệ tài sản Nhà nước, chứ không nhằm trừng phạt bằng mọi giá. Vì vậy, cách tiếp cận hợp lý cần trả lời câu hỏi cốt lõi: Nhà nước thực sự đã mất bao nhiêu và phần nào có thể hoặc đã được khôi phục?
Từ góc độ thiết kế thể chế, chuẩn mực “thiệt hại ròng” cho phép:
- Đánh giá đúng mức độ nguy hiểm của hành vi;
- Phân hóa trách nhiệm hình sự hợp lý;
- Khuyến khích khắc phục hậu quả thực chất, thay vì hình thức.
Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu xét xử công bằng, dự báo được và dễ thi hành án.
Cách nhìn nhận này cho thấy, việc thống nhất chuẩn mực xác định thiệt hại không chỉ là vấn đề kỹ thuật xét xử, mà là một phần của tư duy thiết kế chính sách hình sự trong các tội phạm kinh tế, đặc biệt với Điều 219 BLHS.
Trong bối cảnh các vụ án kinh tế ngày càng phức tạp, sự khác biệt trong cách xác định thiệt hại theo Điều 219 BLHS không chỉ là câu chuyện của từng vụ án riêng lẻ, mà phản ánh khoảng trống chuẩn mực trong áp dụng pháp luật.
Việc lựa chọn phương pháp xác định “thiệt hại ròng” là bước đi cần thiết để bảo đảm tính nhất quán, công bằng và hiệu quả của chính sách hình sự về bảo vệ tài sản Nhà nước.
Chính tại ranh giới này, vai trò của luật sư và chuyên gia pháp lý không chỉ nằm ở việc bào chữa, mà còn ở khả năng phân tích, kiến giải và góp phần hoàn thiện tư duy áp dụng pháp luật.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Luật sư Việt Nam - “Từ thực tiễn bào chữa các vụ án Điều 219 BLHS: Đã đến lúc cần một chuẩn mực thống nhất về 'thiệt hại ròng'”, ngày 24/12/2025.
Tham khảo thêm:
Giải mã thiệt hại ròng trong Điều 219 BLHS: Khi công lý và trách nhiệm dân sự phải đi đôi
TỪ THỰC TIỄN BÀO CHỮA CÁC VỤ ÁN ĐIỀU 219 BLHS: CẦN MỘT CHUẨN MỰC THỐNG NHẤT VỀ “THIỆT HẠI RÒNG”
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh | Khánh Hòa
Hotline: 0848.009.668
Website: www.tatlawfirm.com
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
