Trong thực tiễn điều tra và truy tố hiện nay, không ít cán bộ, lãnh đạo bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 360 Bộ luật Hình sự chỉ vì những thiếu sót trong quản lý. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi “thiếu trách nhiệm” đều cấu thành tội phạm hình sự. Việc xác định đúng ranh giới giữa sai phạm hành chính, kỷ luật công vụ và trách nhiệm hình sự là yếu tố then chốt quyết định số phận pháp lý của người bị xem xét
1. Điều 360 BLHS và nguy cơ hình sự hóa sai sót quản lý
Điều 360 BLHS được thiết kế nhằm xử lý những hành vi thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng trong hoạt động công vụ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hệ thống pháp luật chuyên ngành còn nhiều điểm bất định, việc áp dụng điều luật này nếu thiếu thận trọng có thể dẫn đến hình sự hóa các sai sót quản lý thuần túy hành chính.
Luật hình sự hiện đại không hướng đến trừng phạt mọi sai sót, mà chỉ xử lý những hành vi còn nguy hiểm cho xã hội và thỏa mãn đầy đủ cấu thành tội phạm.
2. Bốn điều kiện bắt buộc để cấu thành tội “thiếu trách nhiệm”
Một hành vi chỉ có thể bị coi là tội phạm theo Điều 360 khi đồng thời thỏa mãn các điều kiện sau:
- Chủ thể có nghĩa vụ pháp lý rõ ràng
Người bị xem xét phải là người có chức vụ, quyền hạn và có nghĩa vụ pháp lý cụ thể đối với hành vi bị cho là thiếu trách nhiệm.
- Hành vi thiếu trách nhiệm hoặc bất tác vi
Hành vi có thể là hành động sai hoặc không hành động (bất tác vi). Tuy nhiên, bất tác vi chỉ cấu thành tội phạm khi người đó có đầy đủ điều kiện pháp lý và thực tế để hành động nhưng cố ý không thực hiện.
- Yếu tố lỗi vô ý
Điều 360 chỉ đặt ra lỗi vô ý. Nếu không chứng minh được lỗi, hành vi không thể bị xử lý hình sự.
- Hậu quả và mối quan hệ nhân quả
Hậu quả phải là thiệt hại thực tế, đã hình thành, và phải có mối quan hệ nhân quả trực tiếp với hành vi thiếu trách nhiệm.
Thiếu một trong bốn điều kiện trên thì không cấu thành tội phạm theo Điều 360 BLHS.
3. Khi nào hành vi “thiếu trách nhiệm” không cấu thành tội phạm?
Thực tiễn cho thấy, nhiều trường hợp sau không đủ yếu tố cấu thành tội phạm:
- Thiệt hại chưa hình thành tài sản Nhà nước;
- Chỉ mất quyền xử phạt, không mất tài sản;
- Chưa có giám định tài chính hợp pháp;
- Hành vi phát sinh trong vùng pháp lý chưa rõ ràng;
- Người liên quan không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội.
4. Vai trò của Điều 29 BLHS trong việc “chặn” truy cứu hình sự
Ngay cả khi có dấu hiệu tội phạm, Điều 29 BLHS cho phép miễn trách nhiệm hình sự nếu:
- Hành vi ít nghiêm trọng;
- Không vụ lợi;
- Hậu quả không còn hoặc đã được khắc phục;
- Người thực hiện không còn nguy hiểm cho xã hội.
Đây là công cụ pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm chính sách tối giản hóa hình sự.
Không phải mọi sai sót trong quản lý đều phải xử lý bằng công cụ hình sự. Việc áp dụng Điều 360 cần được đặt trong tổng thể chính sách hình sự hiện đại, với sự thận trọng cao độ và tôn trọng bản chất pháp lý của hành vi.
Đánh giá khả năng không cấu thành tội phạm hoặc áp dụng Điều 29 BLHS trong vụ việc cụ thể - bảo mật, định hướng chiến lược.
Trong các vụ án Điều 360 BLHS, ranh giới hình sự không được xác định bằng cảm giác “đã có hậu quả”, mà bằng việc trả lời chính xác câu hỏi: nghĩa vụ pháp lý nào đã bị vi phạm, trong điều kiện nào, và với quan hệ nhân quả ra sao. Khi ba điểm này không hội tụ, việc truy cứu hình sự cần được dừng lại.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm các bài viết:
Không thu được tiền phạt hành chính có phải là “thiệt hại” theo Điều 360 BLHS?
“Tiền đáng lẽ Nhà nước thu được” có phải là tài sản Nhà nước trong Điều 360 BLHS?
Hình sự hóa trách nhiệm quản lý theo Điều 360 Bộ luật Hình sự: Những ranh giới cần nhận diện sớm
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
