Ranh giới pháp lý nguy hiểm trong các dự án lớn
Trong các dự án lớn liên quan đến đất đai, đầu tư, tài sản công, không ít doanh nghiệp tin rằng mình chỉ là đối tác kinh tế hợp pháp. Nhưng khi dự án bị xem xét dưới góc độ hình sự, câu hỏi xuất hiện: “Đối tác hay đồng phạm?” Ranh giới này không nằm ở tên gọi hợp đồng, mà nằm ở vai trò pháp lý thực tế trong chuỗi quyết định.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Một ngộ nhận phổ biến: “Có hợp đồng thì không thể là đồng phạm”
Nhiều doanh nghiệp cho rằng:
- Có hợp đồng hợp pháp;
- Có quyết định của cơ quan nhà nước;
- Có phê duyệt, chủ trương; thì đương nhiên chỉ là quan hệ kinh tế.
Thực tế pháp lý cho thấy:
Hợp đồng không tự miễn trừ trách nhiệm hình sự nếu hành vi thực tế vượt ra ngoài ranh giới của một quan hệ đối tác thông thường.
Pháp luật hình sự xem xét vai trò, không chỉ xem xét hình thức.
2. Tiêu chí cốt lõi: Vai trò thực tế trong hành vi bị xem xét
Để phân biệt đối tác hay đồng phạm, cơ quan tố tụng thường nhìn vào các câu hỏi then chốt:
- Ai là người khởi xướng phương án?
- Ai thiết kế và dẫn dắt cách làm?
- Ai chi phối quyết định của chủ thể có thẩm quyền?
- Ai hưởng lợi chính từ hành vi bị cho là trái pháp luật?
Không phải ký hay không ký, mà là ai điều khiển quỹ đạo hành vi.
3. Khi nào doanh nghiệp vẫn chỉ là “đối tác”?
Doanh nghiệp thường được nhìn nhận là đối tác kinh tế khi:
- Tham gia dự án theo cơ chế công khai, minh bạch;
- Thực hiện đúng vai trò được giao;
- Không tham gia quyết định vượt thẩm quyền;
- Không tác động, gây áp lực lên người có thẩm quyền;
- Không hưởng lợi từ hành vi trái pháp luật (nếu có).
Trong trường hợp này, rủi ro hình sự thường không đặt ra, hoặc chỉ dừng ở trách nhiệm dân sự, hành chính.
4. Khi nào ranh giới bị vượt qua?
Rủi ro chuyển từ “đối tác” sang “đồng phạm” xuất hiện khi doanh nghiệp:
4.1. Can dự sâu vào quá trình ra quyết định
- Soạn thảo phương án cho cơ quan quản lý;
- Định hướng cách áp dụng cơ chế pháp lý;
- Thúc đẩy quyết định vượt khung cho phép.
Khi vai trò không còn là đề xuất, mà là định đoạt, ranh giới bắt đầu mờ đi.
4.2. Tác động hoặc chi phối người có thẩm quyền
- Gây sức ép tiến độ;
- Tận dụng ảnh hưởng, quan hệ;
- Tạo ra thế “không còn lựa chọn khác”.
Tác động quyền lực là dấu hiệu rất nhạy cảm trong đánh giá trách nhiệm hình sự.
4.3. Hưởng lợi trực tiếp từ hành vi trái pháp luật
Ngay cả khi không trực tiếp ký quyết định, việc:
- Nhận lợi ích từ quyết định trái luật;
- Biết rõ rủi ro nhưng vẫn tiếp tục hưởng lợi; có thể khiến doanh nghiệp bị xem xét vai trò đồng phạm, nếu không chứng minh được sự ngay tình và độc lập.
5. Điểm mù lớn nhất của doanh nghiệp trong các dự án lớn
Điểm mù thường gặp không nằm ở ý đồ, mà ở cách tham gia:
- Tin rằng “đã có Nhà nước chịu trách nhiệm”;
- Không chuẩn bị hồ sơ chứng minh vai trò đối tác thuần túy;
- Không kiểm soát ranh giới giữa đề xuất và quyết định;
- Để lợi ích kinh tế dẫn dắt cách tiếp cận pháp lý.
Khi vụ việc bị soi chiếu lại, doanh nghiệp không còn kiểm soát được cách mình bị định danh.
6. Làm gì để giữ mình ở vị trí “đối tác”, không trượt sang “đồng phạm”?
Doanh nghiệp và lãnh đạo cần:
- Xác lập rõ ranh giới vai trò ngay từ đầu;
- Không tham gia vào phần việc thuộc thẩm quyền nhà nước;
- Lưu vết đầy đủ quá trình trao đổi, đề xuất;
- Tránh mọi hành vi có thể bị hiểu là tác động, chi phối;
- Tham vấn luật sư hình sự trước khi tham gia các dự án nhạy cảm.
Phòng ngừa rủi ro hình sự bắt đầu từ việc giữ đúng vị trí của mình.
7. Vai trò của luật sư hình sự trong việc giữ ranh giới
Luật sư hình sự giúp doanh nghiệp:
- Định vị đúng vai trò pháp lý ngay từ giai đoạn thiết kế dự án;
- Cảnh báo các điểm vượt ranh giới tiềm ẩn;
- Điều chỉnh cách tiếp cận với cơ quan nhà nước;
- Chuẩn bị hồ sơ chứng minh tư cách đối tác độc lập, ngay tình.
Can thiệp sớm giúp doanh nghiệp không bị “định danh sai” khi có rủi ro.
Trong các dự án lớn, ranh giới giữa đối tác và đồng phạm không nằm trên giấy, mà nằm ở vai trò thực tế và cách hành xử. Hiểu và giữ đúng ranh giới này là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp không bị cuốn vào vòng xoáy hình sự hóa.Để hiểu rõ hơn cách phòng ngừa rủi ro hình sự ngay từ giai đoạn sớm, bạn có thể đọc bài trụ: PHÒNG NGỪA RỦI RO HÌNH SỰ CHO DOANH NGHIỆP VÀ LÃNH ĐẠO
Nếu doanh nghiệp của bạn đang tham gia một dự án nhạy cảm, việc tham vấn luật sư hình sự sớm có thể giúp giữ bạn ở đúng vị trí “đối tác”, không trượt sang rủi ro hình sự.
