Vì sao doanh nghiệp ngày càng dễ vướng vòng lao lý?
Trong nhiều vụ án kinh tế - đất đai - đầu tư, điều khiến doanh nghiệp và lãnh đạo hoang mang không phải là mức án, mà là câu hỏi: “Vì sao một quan hệ kinh tế lại có thể trở thành vụ án hình sự?” Hình sự hóa quan hệ kinh tế không phải là khái niệm cảm tính, mà là một rủi ro pháp lý có thật, nếu không được nhận diện và kiểm soát đúng cách.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Hình sự hóa quan hệ kinh tế là gì?
Hiểu một cách chuẩn xác, hình sự hóa quan hệ kinh tế là việc: Một hành vi vốn thuộc không gian kinh tế - dân sự hoặc hành chính bị chuyển sang xử lý bằng công cụ hình sự, dù bản chất không xuất phát từ ý chí phạm tội.
Điều này thường xảy ra khi:
- Ranh giới pháp lý bị hiểu sai;
- Cơ quan xử lý đánh giá nặng về hậu quả;
- Hồ sơ pháp lý không đủ để chứng minh bản chất kinh tế của giao dịch.
Vấn đề không nằm ở việc “có sai hay không”, mà nằm ở xử sai ở không gian nào.
2. Vì sao doanh nghiệp ngày càng đối mặt nguy cơ hình sự hóa?
2.1. Không gian pháp lý ngày càng chồng lấn
Hoạt động kinh doanh hiện nay thường liên quan đồng thời đến:
- Đất đai;
- Đầu tư;
- Tài sản công;
- Đấu thầu;
- Tài chính - thuế.
Mỗi lĩnh vực lại chịu điều chỉnh bởi nhiều luật khác nhau. Chỉ một sai lệch nhỏ về thẩm quyền hoặc trình tự cũng có thể bị nhìn nhận dưới góc độ hình sự, nếu không được giải thích và kiểm soát đúng cách.
2.2. Xu hướng xử lý mạnh tay với sai phạm kinh tế
Trong bối cảnh yêu cầu siết chặt kỷ cương, không ít vụ việc được tiếp cận theo hướng:
- Ưu tiên răn đe;
- Đề cao trách nhiệm cá nhân;
- Nhấn mạnh hậu quả xã hội.
Nếu thiếu bộ lọc hình sự ngay từ đầu, quan hệ kinh tế rất dễ bị “đẩy” sang không gian hình sự, dù vẫn có thể xử lý hiệu quả bằng biện pháp khác.
2.3. Doanh nghiệp đánh giá thấp rủi ro hình sự
Nhiều doanh nghiệp chỉ tập trung:
- Rủi ro thuế;
- Rủi ro hợp đồng;
- Rủi ro hành chính.
Trong khi đó, rủi ro hình sự thường bị xem là: “Chỉ xảy ra khi có gian dối hoặc chiếm đoạt”.
Thực tế cho thấy, rất nhiều vụ án không bắt đầu từ gian dối, mà từ:
- Quyết định vượt ranh giới;
- Cách tiếp cận pháp lý thiếu thận trọng;
- Hồ sơ không được chuẩn bị để tự bảo vệ.
3. Những tình huống dễ bị hình sự hóa nhất
Từ thực tiễn tư vấn và tranh tụng, rủi ro hình sự thường xuất hiện ở các tình huống sau:
- Dự án liên quan đến đất đai, chuyển mục đích sử dụng đất;
- Giao dịch có yếu tố tài sản công hoặc vốn nhà nước;
- Chỉ định thầu, điều chỉnh giá, thay đổi phương án đầu tư;
- Quan hệ hợp tác giữa doanh nghiệp và cơ quan nhà nước;
- Quyết định mang tính “tiền lệ”, chưa có hướng dẫn rõ ràng.
Điểm chung: không phải “làm liều”, mà là đánh giá thiếu rủi ro hình sự.
4. Hình sự hóa có phải là điều tất yếu?
Không.
Một nguyên tắc quan trọng trong khoa học pháp lý là: Hình sự là biện pháp sau cùng, chỉ áp dụng khi các công cụ pháp lý khác không còn đủ hiệu quả.
Nếu:
- Sai phạm có thể khắc phục;
- Thiệt hại có thể bồi thường;
- Hành vi không mang tính nguy hiểm đặc biệt cho xã hội; thì xử lý hành chính hoặc dân sự mới là con đường phù hợp và bền vững hơn.
Vấn đề là ai và bằng cách nào giúp vụ việc “ở lại” đúng không gian pháp lý của nó.
5. Vai trò của luật sư hình sự trong việc chống hình sự hóa
Luật sư hình sự không chỉ là người bào chữa tại phiên tòa. Trong bối cảnh rủi ro hình sự gia tăng, vai trò quan trọng hơn là:
- Nhận diện sớm nguy cơ hình sự hóa;
- Phân tích đúng bản chất hành vi;
- Định vị vụ việc trong không gian pháp lý phù hợp;
- Hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ tự bảo vệ trước thanh tra, kiểm tra.
Can thiệp càng sớm, khả năng kiểm soát quỹ đạo vụ việc càng cao.
6. Doanh nghiệp cần làm gì để tự bảo vệ mình?
Thay vì chờ đến khi có dấu hiệu điều tra, doanh nghiệp nên:
- Xây dựng tư duy quản trị rủi ro hình sự;
- Tham vấn luật sư hình sự ở các quyết định nhạy cảm;
- Kiểm tra lại thẩm quyền, trình tự, căn cứ pháp lý;
- Chuẩn bị sẵn kịch bản pháp lý cho tình huống xấu nhất.
Đây không phải là bi quan, mà là quản trị pháp lý trưởng thành.
Hình sự hóa quan hệ kinh tế không phải là nỗi sợ vô hình, mà là rủi ro có thể nhận diện và kiểm soát. Doanh nghiệp càng hiểu rõ ranh giới pháp lý, càng ít khả năng bị đẩy vào vòng tố tụng hình sự chỉ vì một quyết định thiếu thận trọng.
Để hiểu rõ hơn khi nào cần luật sư hình sự can thiệp sớm, bạn có thể đọc bài trụ: PHÒNG NGỪA RỦI RO HÌNH SỰ CHO DOANH NGHIỆP VÀ LÃNH ĐẠO
Nếu doanh nghiệp của bạn đang đứng trước một quyết định nhạy cảm, việc tham vấn luật sư hình sự sớm có thể giúp tránh những hệ quả không thể đảo ngược.
Rà soát rủi ro hình sự cho doanh nghiệp/CEO/HĐQT - đánh giá sơ bộ, bảo mật
