Trong thực tiễn điều hành, rủi ro quản trị là yếu tố không thể loại bỏ. Tuy nhiên, khi rủi ro đó bị nhìn thuần túy qua hậu quả, trách nhiệm quản lý rất dễ bị hình sự hóa theo Điều 360 Bộ luật Hình sự. Đây là điểm mà người đứng đầu tổ chức cần nhận diện sớm để phòng ngừa đúng cách.
Vấn đề không nằm ở việc “có sai sót hay không”, mà ở chỗ ranh giới nào khiến trách nhiệm quản lý chuyển hóa thành trách nhiệm hình sự.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Điều 360 BLHS và nguy cơ hình sự hóa quản lý
Điều 360 Bộ luật Hình sự không được thiết kế để xử lý mọi thất bại trong quản lý. Điều luật này chỉ can thiệp khi hành vi thiếu trách nhiệm vượt ngưỡng nguy hiểm cho xã hội.
Khi Điều 360 bị sử dụng như phản xạ trước mọi hậu quả nghiêm trọng, luật hình sự sẽ trở thành công cụ xử lý rủi ro quản trị, thay vì công cụ bảo vệ trật tự pháp lý.
2. Ba ranh giới pháp lý cần “khóa” từ đầu
Để tránh hình sự hóa trách nhiệm quản lý, cần kiểm soát chặt ba ranh giới sau:
(i) Ranh giới nghĩa vụ pháp lý
Nghĩa vụ phải được xác lập cụ thể và cá thể hóa, không suy diễn từ chức danh hay trách nhiệm chung trong bộ máy.
(ii) Ranh giới khả năng can thiệp thực tế
Trách nhiệm hình sự không thể đặt ra nếu cá nhân không có quyền, công cụ hoặc điều kiện thực tế để ngăn chặn hậu quả tại thời điểm cụ thể.
(iii) Ranh giới quan hệ nhân quả
Không thể suy đoán nhân quả chỉ vì hậu quả xảy ra trong phạm vi quản lý. Quan hệ nhân quả phải trực tiếp và đáng kể.
Khi một trong ba ranh giới này không được chứng minh, Điều 360 không nên được áp dụng.
3. Khi quản lý bị đánh giá bằng hậu quả
Sai lệch phổ biến là bắt đầu phân tích từ mức độ thiệt hại, rồi suy ngược tìm người chịu trách nhiệm. Cách tiếp cận này:
- Làm mờ nghĩa vụ pháp lý cá thể;
- Bỏ qua khả năng can thiệp thực tế;
- Đơn giản hóa cấu trúc nhân quả.
Hệ quả là trách nhiệm quản lý bị hình sự hóa một cách cơ học.
4. Phòng ngừa rủi ro Điều 360 từ góc nhìn điều hành
Phòng ngừa rủi ro hình sự hóa không nằm ở việc “không dám quyết”, mà ở việc:
- Xác lập rõ thẩm quyền - trách nhiệm từng vị trí;
- Chuẩn hóa quy trình ra quyết định;
- Lưu vết pháp lý cho các quyết định trọng yếu.
Khi ranh giới trách nhiệm được thiết kế đúng, sai sót quản lý không tự động chuyển thành trách nhiệm hình sự.
5. Trả Điều 360 về đúng vị trí của nó
Luật hình sự chỉ phát huy giá trị khi được đặt ở vị trí sau cùng trong chuỗi công cụ pháp lý. Việc kiềm chế hình sự hóa trách nhiệm quản lý không làm suy yếu pháp luật, mà giúp pháp luật vận hành đúng bản chất.
Xem phân tích nền tảng tại bài: Điều 360 Bộ luật Hình sự - Khi nào thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng không bị hình sự hóa?
Hình sự hóa trách nhiệm quản lý bằng hậu quả là cách nhanh nhất để biến quản trị thành phòng thủ.
Luật sư Trương Anh Tú: Giữ đúng ranh giới của Điều 360 Bộ luật Hình sự không phải để bảo vệ sai sót quản lý, mà để bảo vệ những người dám ra quyết định trong môi trường rủi ro.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
