1. Khi nào sai sót quản lý chưa đến mức phải xử lý hình sự?
Trong các vụ việc phát sinh từ hoạt động quản lý, câu hỏi gây nhiều lo ngại nhất đối với người đứng đầu không phải là “có sai hay không”, mà là “sai đến mức nào thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự”. Trên thực tế, không ít vụ án hình sự bắt nguồn từ những sai sót quản lý vốn dĩ có thể và đáng lẽ nên được xử lý bằng các công cụ pháp lý khác nhẹ hơn.
Việc xác định ranh giới giữa trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự vì vậy trở thành điểm then chốt, không chỉ quyết định số phận pháp lý của người quản lý, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng quản trị và tinh thần dám chịu trách nhiệm trong toàn bộ hệ thống.
2. Khi sai sót quản lý bị đẩy sang hình sự
Trong thực tiễn, xu hướng hình sự hóa các sai sót quản lý thường xuất hiện trong ba bối cảnh điển hình.
- Thứ nhất, hậu quả kinh tế hoặc xã hội lớn.
Khi thiệt hại được lượng hóa bằng con số đáng kể, áp lực dư luận và yêu cầu “xử lý nghiêm” dễ khiến cơ quan tiến hành tố tụng lựa chọn công cụ hình sự như một phản xạ, thay vì bắt đầu từ việc đánh giá đúng bản chất nghĩa vụ quản lý và cơ chế kiểm soát rủi ro.
- Thứ hai, ranh giới giữa vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự bị làm mờ.
Không ít trường hợp, hành vi vi phạm quy định quản lý vốn thuộc phạm vi xử phạt hành chính hoặc kỷ luật lại được diễn giải lại như một dạng “thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng”, mà không làm rõ nghĩa vụ pháp lý cụ thể và khả năng kiểm soát thực tế của người bị xem xét trách nhiệm.
- Thứ ba, tư duy xử lý dựa chủ yếu vào kết quả cuối cùng.
Khi việc đánh giá trách nhiệm chỉ tập trung vào hậu quả đã xảy ra, mà bỏ qua bối cảnh ra quyết định, thông tin sẵn có tại thời điểm hành vi phát sinh và mức độ chủ động của người quản lý, ranh giới hành chính - hình sự rất dễ bị kéo giãn một cách nguy hiểm.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
3. Trách nhiệm hành chính: công cụ điều chỉnh hệ thống
Về bản chất, trách nhiệm hành chính và kỷ luật công vụ được thiết kế để xử lý các sai phạm trong quản lý nhằm mục tiêu chấn chỉnh, khắc phục và phòng ngừa tái diễn. Các biện pháp này hướng đến việc sửa sai trong vận hành hệ thống, thay vì trừng phạt cá nhân bằng những chế tài có tính loại trừ lâu dài.
Trong nhiều trường hợp, việc xử phạt hành chính, buộc khắc phục hậu quả hoặc xử lý kỷ luật đã đủ để:
- Xác lập trách nhiệm cá nhân;
- Khôi phục trật tự quản lý bị xâm phạm;
- Ngăn ngừa rủi ro lặp lại trong tương lai.
Khi các công cụ này vẫn còn hiệu lực điều chỉnh, việc chuyển sang xử lý hình sự không những không cần thiết, mà còn có thể gây mất cân đối trong toàn bộ hệ thống pháp luật.
4. Khi nào ranh giới bị vượt qua?
Từ góc độ chính sách hình sự, việc xem xét trách nhiệm hình sự đối với hành vi quản lý chỉ nên được đặt ra khi đồng thời hội tụ các điều kiện nghiêm ngặt.
- Trước hết, hành vi sai sót phải vượt qua ngưỡng nguy hiểm đáng kể cho xã hội, chứ không chỉ đơn thuần là gây thiệt hại. Nguy hiểm cho xã hội ở đây không thể suy diễn từ hậu quả, mà phải gắn với bản chất nghĩa vụ pháp lý bị vi phạm.
- Thứ hai, các biện pháp hành chính, kỷ luật hoặc dân sự không còn đủ khả năng điều chỉnh.
Nếu hệ thống pháp luật đã có công cụ phù hợp và hiệu quả hơn để xử lý hành vi, thì việc sử dụng công cụ hình sự cần được coi là không cần thiết.
- Thứ ba, người quản lý phải có nghĩa vụ pháp lý rõ ràng và khả năng kiểm soát thực tế đối với rủi ro đã xảy ra.
Việc gán trách nhiệm hình sự cho những rủi ro nằm ngoài khả năng can thiệp hợp lý của người quản lý là cách tiếp cận tiềm ẩn nguy cơ oan sai.
5. Ranh giới không chỉ là vấn đề pháp lý, mà là vấn đề quản trị
Một hệ quả ít được nhắc đến của việc làm mờ ranh giới hành chính - hình sự là tâm lý sợ trách nhiệm. Khi mọi quyết định quản lý đều tiềm ẩn nguy cơ bị hình sự hóa nếu kết quả không như kỳ vọng, người quản lý có xu hướng lựa chọn an toàn cá nhân thay vì tối ưu lợi ích chung.
Về lâu dài, điều này không làm cho hệ thống minh bạch hơn, mà ngược lại, tạo ra sự trì trệ, né tránh và đùn đẩy trách nhiệm. Chính vì vậy, việc giữ vững ranh giới giữa xử lý hành chính và xử lý hình sự không phải là sự “nương tay”, mà là điều kiện cần để bảo đảm năng lực quản trị bền vững.
6. Góc nhìn thực tiễn
Trong thực tiễn bào chữa các vụ án liên quan đến trách nhiệm quản lý, đặc biệt ở giai đoạn điều tra, việc xác lập đúng ranh giới giữa sai sót quản lý và trách nhiệm hình sự có ý nghĩa quyết định đến số phận pháp lý của người quản lý. Việc đánh giá này không thể chỉ dựa trên hậu quả, mà phải đặt trong tổng thể nghĩa vụ pháp lý và bối cảnh ra quyết định tại thời điểm phát sinh sai sót.
Chỉ khi các yếu tố đó được xem xét một cách thận trọng và có căn cứ, việc lựa chọn công cụ hình sự mới thực sự phù hợp với mục tiêu bảo vệ trật tự pháp lý và lợi ích công cộng.
Luật hình sự không được sinh ra để vá những bất cập của quản lý, mà để xử lý những hành vi đã vượt qua ngưỡng nguy hiểm cho xã hội. Giữ vững ranh giới giữa trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự vì vậy không làm suy yếu tính nghiêm minh của pháp luật, mà giúp luật hình sự được sử dụng đúng chỗ, đúng lúc như một công cụ cuối cùng, có trọng lượng và đáng tin cậy.
Trong các vụ việc quản lý phức tạp, việc xác lập đúng ranh giới trách nhiệm ngay từ đầu có ý nghĩa quyết định đối với hướng xử lý pháp lý về sau.
Bài viết được xây dựng từ thực tiễn tư vấn và bào chữa các vụ án liên quan đến trách nhiệm quản lý, đặc biệt trong các vụ việc bị xem xét theo Điều 360 Bộ luật Hình sự, bởi đội ngũ luật sư hình sự kinh tế của TAT Law Firm.
Người quản lý, lãnh đạo doanh nghiệp và đơn vị sự nghiệp nên trao đổi sớm với luật sư để đánh giá ranh giới pháp lý của sai sót quản lý, trước khi vụ việc bị diễn giải theo hướng hình sự.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm bài viết:
Luật sư hình sự cho doanh nhân - Kiểm soát rủi ro quản lý
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
