Ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp và lãnh đạo không được phép chủ quan
Rất nhiều người tin rằng: “Đã là sai phạm hành chính thì không thể thành tội hình sự.” Thực tế pháp lý cho thấy, ranh giới giữa hành chính và hình sự không phải lúc nào cũng rạch ròi. Không ít vụ án hình sự bắt đầu từ những sai phạm tưởng như chỉ dừng ở xử phạt hành chính, nhưng đã vượt qua “điểm gãy” pháp lý mà người trong cuộc không nhận ra.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Nguyên tắc cơ bản: Không phải mọi sai phạm hành chính đều là tội phạm
Về nguyên tắc, pháp luật phân biệt rõ:
- Vi phạm hành chính: xử lý bằng phạt tiền, khắc phục hậu quả, kỷ luật;
- Tội phạm hình sự: chỉ đặt ra khi hành vi có mức độ nguy hiểm đáng kể cho xã hội.
Sai phạm hành chính không tự động chuyển hóa thành tội phạm chỉ vì hậu quả lớn hay dư luận bức xúc.
Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng pháp luật, ranh giới này có thể bị vượt qua nếu hội tụ những yếu tố nhất định.
2. Khi nào sai phạm hành chính có nguy cơ bị “đẩy” sang hình sự?
Từ thực tiễn tố tụng, có thể nhận diện một số dấu hiệu cảnh báo quan trọng:
2.1. Sai phạm vượt quá phạm vi thẩm quyền được giao
- Quyết định vượt thẩm quyền;
- Áp dụng sai cơ chế đặc thù;
- “Linh hoạt” vượt khung pháp luật cho phép.
Khi thẩm quyền bị vượt quá rõ ràng, hành vi dễ bị nhìn nhận không còn là lỗi hành chính đơn thuần.
2.2. Vi phạm trình tự, thủ tục mang tính hệ thống
- Bỏ qua các bước bắt buộc;
- Hợp thức hóa hồ sơ sau khi đã thực hiện;
- Thực hiện “ngược quy trình” để kịp tiến độ.
Nếu vi phạm không còn là sơ suất cá nhân mà mang tính chủ động hoặc kéo dài, nguy cơ hình sự hóa tăng cao.
2.3. Gắn với lợi ích kinh tế lớn hoặc tài sản nhạy cảm
- Đất đai;
- Tài sản công;
- Vốn nhà nước;
- Dự án có giá trị lớn, tác động xã hội rộng.
Hậu quả lớn không tự sinh ra tội phạm, nhưng thường là lý do khiến hành vi bị soi chiếu dưới góc độ hình sự.
2.4. Có dấu hiệu lợi ích cá nhân hoặc lợi ích nhóm
Ngay cả khi không trực tiếp tư lợi, việc:
- Bị quy kết “động cơ vụ lợi”;
- Bị suy diễn về lợi ích nhóm;
- Không chứng minh được tính vô tư của quyết định, cũng có thể khiến sai phạm hành chính bị nhìn khác đi trong quá trình đánh giá trách nhiệm.
3. Một hiểu lầm nguy hiểm: “Đã bị xử hành chính rồi thì không thể xử hình sự”
Nhiều người tin rằng: “Đã xử phạt hành chính thì không thể khởi tố hình sự.”
Nguyên tắc này chỉ đúng khi:
- Hành vi xử phạt hành chính đúng bản chất;
- Chưa có dấu hiệu cấu thành tội phạm tại thời điểm xử phạt.
Nếu việc xử phạt hành chính:
- Bỏ lọt hành vi nguy hiểm;
- Chưa đánh giá đầy đủ hậu quả;
- Chưa xem xét vai trò, động cơ, bối cảnh, thì việc xem xét lại dưới góc độ hình sự vẫn có thể đặt ra.
Đây là lý do hồ sơ và cách tiếp cận pháp lý ban đầu cực kỳ quan trọng.
4. Điểm mù phổ biến của doanh nghiệp và lãnh đạo
Qua nhiều vụ việc, có thể thấy một số điểm mù thường gặp:
- Tin rằng có quyết định hành chính là “an toàn tuyệt đối”;
- Đánh giá thấp rủi ro hình sự trong các quyết định kinh tế;
- Không chuẩn bị hồ sơ để tự bảo vệ nếu bị thanh tra, điều tra;
- Chỉ tìm luật sư khi đã có dấu hiệu khởi tố.
Khi luật sư xuất hiện quá muộn, không gian pháp lý đã bị thu hẹp đáng kể.
5. Làm gì để giữ sai phạm ở đúng “không gian hành chính”?
Cách tiếp cận an toàn không phải là né tránh trách nhiệm, mà là:
- Nhận diện sớm các quyết định có rủi ro hình sự;
- Kiểm tra lại thẩm quyền, trình tự, căn cứ pháp lý;
- Đánh giá khả năng bị suy diễn động cơ vụ lợi;
- Tham vấn luật sư hình sự trước khi rủi ro bị “đẩy” sang hình sự.
Giữ đúng không gian pháp lý ngay từ đầu là cách phòng ngừa hiệu quả nhất.
6. Vai trò của luật sư hình sự trong giai đoạn “ranh giới”
Ở giai đoạn ranh giới giữa hành chính và hình sự, luật sư hình sự có vai trò:
- Phân tích đúng bản chất hành vi;
- Định vị vụ việc trong không gian pháp lý phù hợp;
- Hỗ trợ xây dựng lập luận pháp lý ngay từ đầu;
- Chuẩn bị kịch bản bảo vệ nếu vụ việc bị mở rộng xem xét.
Luật sư không làm thay quyết định, nhưng giúp quyết định đó không trở thành rủi ro hình sự không cần thiết.
Sai phạm hành chính chỉ trở thành tội hình sự khi vượt qua những ranh giới pháp lý nhất định. Hiểu và kiểm soát các ranh giới này không phải là sự sợ hãi, mà là năng lực quản trị pháp lý trưởng thành của doanh nghiệp và lãnh đạo.
Để hiểu rõ hơn cách phòng ngừa rủi ro hình sự ngay từ giai đoạn sớm, bạn có thể đọc bài trụ: PHÒNG NGỪA RỦI RO HÌNH SỰ CHO DOANH NGHIỆP VÀ LÃNH ĐẠO
Nếu một quyết định của bạn đang gây tranh luận về thẩm quyền, trình tự hoặc hậu quả, việc tham vấn luật sư hình sự sớm có thể giúp giữ vụ việc ở đúng không gian pháp lý.
Rà soát rủi ro hình sự cho doanh nghiệp/CEO/HĐQT - đánh giá sơ bộ, bảo mật
