Trong các thương vụ liên quan đến tài sản công, không ít doanh nghiệp cho rằng những sai lệch phát sinh chỉ là vấn đề kinh tế - quản trị có thể điều chỉnh hoặc khắc phục bằng các biện pháp dân sự. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cùng một giao dịch, nhưng cách nhìn nhận về “sai sót kinh tế” hay “rủi ro hình sự” có thể dẫn doanh nghiệp đến hai hệ quả pháp lý hoàn toàn khác nhau.
Sai sót kinh tế trong các giao dịch liên quan đến tài sản công là những lệch chuẩn về thủ tục, định giá hoặc quản trị không làm phát sinh thiệt hại ròng thực tế cho Nhà nước.
Rủi ro hình sự phát sinh khi quá trình quản lý, sử dụng hoặc chuyển dịch tài sản công gây ra thiệt hại thực tế cho Nhà nước chưa được khắc phục, đủ điều kiện để kích hoạt trách nhiệm hình sự theo pháp luật.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Thực tiễn: Cùng một giao dịch, hai cách nhìn pháp lý
Trong thực tế đầu tư, một thương vụ có thể tồn tại những sai lệch về quy trình phê duyệt, phương pháp định giá hoặc cách thức triển khai dự án. Ở góc độ kinh tế, các sai lệch này thường được xem là rủi ro kinh doanh hoặc sai sót quản trị có thể điều chỉnh trong quá trình thực hiện.
Tuy nhiên, khi giao dịch đó liên quan đến tài sản có nguồn gốc Nhà nước, cách tiếp cận của cơ quan tiến hành tố tụng không dừng ở việc “đúng – sai thủ tục”, mà tập trung vào hậu quả kinh tế cuối cùng đối với tài sản công. Chính sự khác biệt này khiến doanh nghiệp dễ đánh giá thấp rủi ro hình sự tiềm ẩn.
2. So sánh pháp lý: Điểm tách ranh giữa kinh tế và hình sự
Về mặt thể chế, ranh giới giữa sai sót kinh tế và rủi ro hình sự không nằm ở hình thức giao dịch, mà ở yếu tố thiệt hại.
- Với sai sót kinh tế, dù có vi phạm quy trình hoặc quyết định chưa tối ưu, nhưng nếu không làm phát sinh thiệt hại ròng cho Nhà nước, hoặc thiệt hại đã được khắc phục đầy đủ, thì về bản chất chưa đủ điều kiện để xem là hành vi nguy hiểm cho xã hội theo nghĩa của luật hình sự.
- Ngược lại, rủi ro hình sự hình thành khi quá trình chuyển dịch tài sản công làm Nhà nước mất đi một phần giá trị đáng kể và phần mất mát đó vẫn còn tồn tại tại thời điểm xem xét trách nhiệm.
Trong bối cảnh này, một rủi ro phổ biến là việc đồng nhất toàn bộ giá trị dự án hoặc khu đất với thiệt hại, thay vì chỉ phần giá trị bị thất thoát hoặc chênh lệch chưa được bù đắp. Khi cách hiểu này được áp dụng, phạm vi trách nhiệm hình sự có thể mở rộng nhanh chóng, kéo theo hệ quả pháp lý nghiêm trọng cho doanh nghiệp tham gia giao dịch.
3. Lựa chọn tư duy: Vì sao doanh nghiệp dễ “bước nhầm” sang rủi ro hình sự?
Một nguyên nhân phổ biến là doanh nghiệp tiếp cận thương vụ bằng tư duy thuần túy kinh doanh, trong khi pháp luật hình sự lại vận hành theo logic hậu quả và chuẩn mực bảo vệ tài sản Nhà nước. Khi không nhận diện sớm ranh giới này, doanh nghiệp có thể vô tình trở thành bên hưởng lợi trong một quá trình bị đánh giá là gây thiệt hại cho Nhà nước.
Ở giai đoạn đó, lập luận “chỉ là hoạt động kinh doanh” thường không còn đủ sức thuyết phục, bởi trọng tâm xem xét đã chuyển từ mục đích giao dịch sang hậu quả kinh tế chưa được khắc phục.
Cách tiếp cận này gắn với tư duy coi ranh giới giữa sai sót kinh tế và rủi ro hình sự là vấn đề cần được đánh giá ngay từ khâu thiết kế giao dịch, thay vì chờ đến khi giao dịch bị đặt lại dưới góc độ hình sự.
Trong các thương vụ liên quan đến tài sản công, vấn đề không chỉ là giao dịch có hiệu quả về mặt kinh tế hay không, mà là giao dịch đó đang nằm ở đâu trên ranh giới giữa sai sót kinh tế và rủi ro hình sự. Nhận diện đúng ranh giới này là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp chủ động kiểm soát rủi ro nơi vai trò của luật sư và chuyên gia pháp lý không dừng ở việc xử lý hậu quả, mà ở khả năng phân tích, cảnh báo và thiết kế giao dịch an toàn ngay từ đầu.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Diễn đàn Doanh Nghiệp - “Thâu tóm tài sản công: Khi thương vụ kinh doanh có thể chuyển hóa thành rủi ro hình sự”, ngày 27/12/2025.
Tham khảo thêm tại:
Rủi ro hình sự khi thâu tóm tài sản công: Điều 219 BLHS và cách doanh nghiệp phòng ngừa
Thương vụ liên quan đến tài sản công: Khi nào rủi ro hình sự bắt đầu hình thành?
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh | Khánh Hòa
Hotline: 0848.009.668
Website: www.tatlawfirm.com
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
