Trong thực tế quản lý, sai sót là điều không thể tránh khỏi. Mỗi quyết định đều được đưa ra trong điều kiện thiếu thông tin, chịu áp lực thời gian và rủi ro khách quan. Tuy nhiên, không phải mọi sai sót đều là tội phạm, và không phải mọi hậu quả đều cần đến công cụ hình sự để xử lý.
Vấn đề quan trọng nhất không phải là có sai hay không, mà là sai sót đó đã vượt ngưỡng để luật hình sự phải can thiệp hay chưa.
Đây chính là điểm bắt đầu của nguyên tắc hình sự tối thiểu một nguyên tắc đang bị hiểu sai hoặc bỏ qua trong không ít vụ việc liên quan đến trách nhiệm quản lý.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Sai sót quản lý khác gì với hành vi phạm tội?
Quản lý là hoạt động mang tính rủi ro. Ngay cả khi đã tuân thủ đúng quy trình, hậu quả vẫn có thể xảy ra do yếu tố khách quan: thị trường, chính sách, con người, hoặc những biến động không lường trước.
Luật hình sự không được thiết kế để xử lý rủi ro, mà chỉ xử lý hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Một sai sót chỉ bị coi là tội phạm khi đồng thời thỏa mãn:
- Có nghĩa vụ pháp lý cụ thể;
- Có khả năng thực hiện nghĩa vụ đó;
- Nhưng người quản lý vẫn không thực hiện hoặc thực hiện một cách cẩu thả;
- Và chính hành vi đó trực tiếp gây ra hậu quả nghiêm trọng.
Nếu thiếu một trong các yếu tố này, việc truy cứu trách nhiệm hình sự là không phù hợp với bản chất của luật hình sự.
2. Vì sao không thể chỉ nhìn vào hậu quả để buộc tội?
Trong thực tiễn, một sai lệch phổ biến là: hậu quả càng lớn, áp lực xử lý càng cao, và xu hướng hình sự hóa càng mạnh.
Tuy nhiên, luật hình sự không vận hành theo logic: “Có thiệt hại → phải có người chịu tội”.
Luật hình sự vận hành theo logic: nghĩa vụ → hành vi → quan hệ nhân quả → hậu quả.
Nếu đảo ngược trình tự này, việc xử lý sẽ biến thành “tìm người gánh hậu quả”, chứ không còn là xác định đúng trách nhiệm pháp lý.
3. Nguyên tắc hình sự tối thiểu giúp giữ ranh giới ở đâu?
Nguyên tắc hình sự tối thiểu xác lập rằng: Hình sự chỉ được sử dụng khi các biện pháp khác không còn đủ hiệu quả.
Điều đó có nghĩa là:
- Nếu kỷ luật có thể điều chỉnh;
- Nếu hành chính có thể xử lý;
- Nếu dân sự có thể khắc phục hậu quả; thì hình sự phải lùi lại.
Đây không phải là nương tay, mà là cách để luật hình sự giữ được trọng lượng và tính nghiêm minh của chính nó.
4. Hình sự hóa sai sót quản lý gây ra điều gì?
Khi mọi sai sót đều có nguy cơ bị xử lý hình sự, hệ thống quản lý sẽ rơi vào trạng thái:
- Sợ trách nhiệm;
- Né tránh quyết định;
- Làm đúng quy trình nhưng không dám chịu trách nhiệm kết quả.
Về lâu dài, đây là cái giá rất lớn mà xã hội phải trả cho một cách áp dụng pháp luật thiếu kiểm soát.
5. Giữ ranh giới đúng là bảo vệ quản lý, không phải dung túng sai phạm
Không hình sự hóa sai sót quản lý không có nghĩa là bỏ qua vi phạm. Ngược lại, đó là cách:
- Đặt trách nhiệm đúng công cụ xử lý;
- Giữ luật hình sự đúng vị trí;
- Bảo vệ những người dám làm, dám chịu trách nhiệm.
Khi hình sự được dùng đúng lúc, đúng chỗ, nó sẽ bảo vệ trật tự pháp lý. Khi bị lạm dụng, nó sẽ làm xói mòn cả quản trị lẫn niềm tin pháp luật.
TAT Law Firm tiếp cận các vụ việc Điều 360 trên nguyên tắc: chống hình sự hóa tràn lan, xác định đúng bản chất hành vi quản lý và bảo vệ người dám chịu trách nhiệm trong khuôn khổ pháp luật.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm các bài viết:
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
