Trong hoạt động quản lý, sai sót là rủi ro không thể loại trừ. Tuy nhiên, trong pháp luật hình sự, không phải mọi sai sót trong quản lý đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 360 Bộ luật Hình sự. Việc đánh đồng rủi ro quản trị với tội phạm là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến xu hướng hình sự hóa trách nhiệm quản lý trong thực tiễn.
Câu hỏi cần đặt ra không phải là “đã có sai sót hay chưa”, mà là: sai sót đó có vượt qua ranh giới hình sự hay không.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Điều 360 BLHS không xử lý mọi lỗi điều hành
Điều 360 Bộ luật Hình sự được thiết kế để xử lý hành vi thiếu trách nhiệm đạt ngưỡng nguy hiểm cho xã hội, chứ không nhằm trừng phạt mọi quyết định quản lý không đạt hiệu quả.
Trong thực tế điều hành, nhiều quyết định được đưa ra trong điều kiện:
- Thông tin không đầy đủ;
- Áp lực thời gian;
- Rủi ro khách quan khó kiểm soát.
Luật hình sự không được thiết kế để trừng phạt kết quả quản trị, mà để xử lý hành vi vi phạm nghĩa vụ pháp lý rõ ràng.
2. Sai sót quản lý chỉ bị hình sự hóa khi hội đủ 3 điều kiện
Một sai sót chỉ có thể bị xem xét theo Điều 360 BLHS khi đồng thời hội tụ ba điều kiện sau:
(i) Có nghĩa vụ pháp lý cụ thể bị vi phạm
Nghĩa vụ này phải được xác lập rõ ràng từ pháp luật, quyết định hợp pháp hoặc quy chế có hiệu lực; không thể suy diễn từ chức danh hay vai trò chung trong bộ máy quản lý.
(ii) Cá nhân có khả năng can thiệp thực tế
Nếu quyền quyết định bị phân tán, quyết định mang tính tập thể hoặc cá nhân không có công cụ và điều kiện thực tế để can thiệp tại thời điểm phát sinh hậu quả, thì trách nhiệm hình sự không thể đặt ra.
(iii) Có quan hệ nhân quả trực tiếp
Hành vi thiếu trách nhiệm phải là nguyên nhân trực tiếp và đáng kể dẫn đến hậu quả. Việc suy đoán quan hệ nhân quả chỉ từ kết quả cuối cùng là sai lệch nghiêm trọng.
Thiếu bất kỳ điều kiện nào trong ba yếu tố trên, Điều 360 không nên được áp dụng.
3. Khi nào sai sót chỉ dừng ở kỷ luật, hành chính hoặc dân sự?
Nhiều sai sót trong quản lý phản ánh:
- Hạn chế năng lực;
- Kinh nghiệm điều hành chưa đầy đủ;
Đánh giá rủi ro chưa toàn diện; nhưng không thể hiện thái độ coi thường nghĩa vụ hay bỏ mặc hậu quả. Những trường hợp này, về bản chất, phù hợp hơn với:
- Kỷ luật nội bộ;
- Trách nhiệm hành chính;
- Trách nhiệm dân sự.
Việc lựa chọn đúng công cụ pháp lý không làm suy yếu trách nhiệm, mà giúp trách nhiệm được đặt đúng vị trí.
4. Nguy cơ phổ biến: suy luận trách nhiệm từ hậu quả
Sai lệch lớn nhất trong thực tiễn áp dụng Điều 360 BLHS là bắt đầu từ hậu quả, rồi suy ngược để tìm người chịu trách nhiệm. Cách tiếp cận này làm mờ nghĩa vụ pháp lý cá thể, bỏ qua khả năng can thiệp thực tế và giản lược quan hệ nhân quả.
Khi đó, Điều 360 dễ bị biến thành công cụ xử lý thất bại quản lý, thay vì công cụ bảo vệ trật tự pháp lý.
5. Phòng ngừa rủi ro hình sự hóa từ góc nhìn quản trị
Đối với người đứng đầu tổ chức, phòng ngừa rủi ro Điều 360 không nằm ở việc “không dám làm”, mà ở việc:
- Xác lập rõ thẩm quyền và nghĩa vụ của từng vị trí;
- Chuẩn hóa quy trình ra quyết định;
- Lưu vết pháp lý đối với các quyết định quản lý trọng yếu.
Khi ranh giới trách nhiệm được thiết kế đúng, sai sót không tự động biến thành tội phạm.
6. Trả lại giới hạn cần thiết cho Điều 360 Bộ luật Hình sự
Luật hình sự chỉ phát huy vai trò khi nó được đặt ở vị trí sau cùng trong chuỗi công cụ pháp lý. Việc không truy cứu trách nhiệm hình sự khi chưa đủ điều kiện không phải là né tránh, mà là biểu hiện của một hệ thống pháp quyền trưởng thành.
Xem phân tích nền tảng tại bài: Điều 360 Bộ luật Hình sự - Khi nào thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng không bị hình sự hóa?
Luật hình sự không trừng phạt rủi ro quản trị, mà chỉ can thiệp khi người có nghĩa vụ và khả năng hành động đã lựa chọn không hành động.
Luật sư Trương Anh Tú: Giữ đúng ranh giới của Điều 360 Bộ luật Hình sự không phải để bảo vệ sai sót quản lý, mà để bảo vệ một môi trường nơi người dám chịu trách nhiệm không bị trừng phạt vì đã dám làm.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
