Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang đặt ra những thách thức căn bản đối với hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ. Khi một tác phẩm, một thiết kế, một đoạn mã hay một mô hình dữ liệu được tạo ra với sự tham gia sâu của AI, câu hỏi pháp lý không còn dừng ở việc “có được bảo hộ hay không”.
Sản phẩm do AI tạo ra chỉ được bảo hộ khi có đóng góp sáng tạo thực chất của con người và trách nhiệm pháp lý luôn gắn với chủ thể vận hành, không phải công nghệ.
1. Vì sao AI không phải là chủ thể quyền?
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi thể hiện lập trường rõ ràng: AI không phải là chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Cách tiếp cận này không nhằm kìm hãm công nghệ, mà nhằm giữ trục trách nhiệm pháp lý ở con người.
Nếu AI được coi là chủ thể quyền, câu hỏi về trách nhiệm pháp lý sẽ trở nên vô nghĩa: ai chịu trách nhiệm khi xâm phạm, khi tranh chấp, khi thiệt hại xảy ra?
Luật sư Trương Anh Tú điều phối tại Diễn đàn chính sách về thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ.
2. Sản phẩm do AI tạo ra có được bảo hộ hay không?
Câu trả lời không nằm ở việc AI có tham gia hay không, mà ở mức độ đóng góp sáng tạo của con người. Chỉ những sản phẩm mà:
- Con người giữ vai trò quyết định,
- Có dấu ấn sáng tạo rõ ràng,
- Kiểm soát quá trình khai thác, mới có khả năng được bảo hộ theo pháp luật sở hữu trí tuệ.
Điều này đặt ra yêu cầu mới: doanh nghiệp phải chứng minh được vai trò sáng tạo của con người, chứ không chỉ dựa vào năng lực công nghệ.
3. Ranh giới trách nhiệm khi AI tham gia thị trường
Khi sản phẩm do AI tạo ra được thương mại hóa, rủi ro pháp lý không còn là giả định. Các câu hỏi lập tức xuất hiện:
- Ai chịu trách nhiệm khi sản phẩm xâm phạm quyền của bên thứ ba?
- Ai chịu trách nhiệm khi dữ liệu huấn luyện vi phạm pháp luật?
- Ai gánh thiệt hại khi sản phẩm gây tổn thất kinh tế?
Trong mọi kịch bản, trách nhiệm không nằm ở AI, mà quay về chủ thể sở hữu, vận hành hoặc khai thác hệ thống.
4. AI, dữ liệu và tài sản số rủi ro không nằm ở công nghệ
Nhiều doanh nghiệp nhìn AI như một lợi thế cạnh tranh thuần túy. Trên phương diện pháp lý, AI lại là một cấu trúc rủi ro phức hợp, nơi dữ liệu, quyền sở hữu và trách nhiệm đan xen.
Rủi ro lớn nhất phát sinh khi:
- Dữ liệu huấn luyện không rõ nguồn gốc,
- Quyền đối với đầu ra không được phân định rõ,
- Hợp đồng công nghệ thiếu điều khoản phân bổ trách nhiệm.
5. Vai trò của luật sư trong kỷ nguyên AI
Trong bối cảnh này, luật sư không còn chỉ xử lý vi phạm sau khi tranh chấp xảy ra, mà ngày càng đóng vai trò:
- Thiết kế cấu trúc khai thác AI an toàn,
- Kiểm soát chuỗi dữ liệu - sáng tạo - thương mại hóa,
- Phân bổ trách nhiệm pháp lý ngay từ đầu.
Không có cấu trúc pháp lý phù hợp, AI càng mạnh thì rủi ro càng lớn.
6. Kết luận
AI không làm thay đổi bản chất của pháp luật sở hữu trí tuệ, nhưng buộc pháp luật phải làm rõ ranh giới trách nhiệm.
Những tranh luận về AI, dữ liệu và quyền sở hữu chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong bối cảnh pháp luật đã coi tri thức và sáng tạo công
Nguồn tham khảo: Tạp chí Luật sư Việt Nam - “Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi: Khi pháp luật bắt đầu coi tri thức là một loại tài sản”, ngày 26/12/2025.
Tham khảo thêm tại:
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi – Khi tri thức chính thức bước vào “hệ tài sản”
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh | Khánh Hòa
Hotline: 0848.009.668
Website: www.tatlawfirm.com
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
