Trong nhiều thương vụ mua bán, hợp tác đầu tư với doanh nghiệp Nhà nước hoặc các dự án có nguồn gốc tài sản công, doanh nghiệp thường tiếp cận giao dịch dưới góc độ thuần túy kinh doanh. Tuy nhiên, thực tiễn xử lý các vụ án kinh tế thời gian gần đây cho thấy, có những giao dịch tưởng như hợp pháp về hình thức nhưng lại tiềm ẩn rủi ro hình sự nghiêm trọng khi bị đặt lại dưới góc độ hậu quả đối với tài sản Nhà nước.
Rủi ro hình sự trong các thương vụ liên quan đến tài sản công là nguy cơ phát sinh trách nhiệm hình sự khi quá trình chuyển dịch, khai thác hoặc sử dụng tài sản có nguồn gốc Nhà nước gây ra thiệt hại ròng cho Nhà nước chưa được khắc phục, dù giao dịch được thực hiện thông qua các hợp đồng kinh tế hoặc cấu trúc đầu tư hợp pháp về hình thức.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Thực tiễn: Khi giao dịch kinh doanh bị “đặt lại” dưới góc độ hình sự
Trong nhiều năm, không ít doanh nghiệp cho rằng việc ký kết hợp đồng, nhận chuyển nhượng vốn hoặc tham gia liên doanh với doanh nghiệp Nhà nước là quan hệ dân sự – kinh tế, miễn là các bên tự nguyện và hồ sơ đầy đủ. Tuy nhiên, trong các vụ án kinh tế lớn gần đây, cơ quan tiến hành tố tụng không dừng lại ở hình thức giao dịch, mà tập trung xem xét hậu quả kinh tế thực tế đối với tài sản Nhà nước.
Khi xác định rằng quá trình chuyển dịch tài sản đã làm Nhà nước mất đi một phần giá trị đáng kể và phần thiệt hại đó chưa được bù đắp, giao dịch có thể không còn được nhìn nhận như một thương vụ kinh doanh thông thường, mà trở thành điểm khởi phát rủi ro hình sự cho các chủ thể tham gia.
2. Thể chế pháp lý: Ranh giới giữa “giá trị tài sản” và “thiệt hại ròng”
Về mặt pháp lý, các tội danh liên quan đến quản lý, sử dụng tài sản công – đặc biệt là Điều 219 Bộ luật Hình sự được thiết kế theo cấu thành vật chất. Điều này có nghĩa, yếu tố quyết định không nằm ở sai sót thủ tục, mà ở việc Nhà nước có thực sự bị thiệt hại và thiệt hại đó còn tồn tại hay không.
Trong thực tiễn, một rủi ro phổ biến là việc đồng nhất toàn bộ giá trị dự án hoặc khu đất với “thiệt hại”, thay vì chỉ phần giá trị bị thất thoát hoặc chênh lệch chưa được khắc phục. Khi cách tiếp cận này được áp dụng, phạm vi rủi ro hình sự đối với doanh nghiệp có thể mở rộng đáng kể, kể cả khi doanh nghiệp không phải là chủ thể quản lý tài sản công ban đầu.
3. Thiết kế tư duy: Nhận diện rủi ro trước khi rơi vào vòng tố tụng
Từ góc độ doanh nghiệp tư nhân, rủi ro lớn nhất không nằm ở việc có hay không ý định vi phạm, mà ở chỗ doanh nghiệp có thể trở thành bên hưởng lợi trong một quá trình chuyển dịch tài sản bị đánh giá là gây thiệt hại cho Nhà nước.
Khi đó, nếu không có sự chuẩn bị pháp lý từ đầu, doanh nghiệp có thể bị xem xét trách nhiệm liên đới hoặc bị cuốn vào vòng điều tra hình sự, dù mục tiêu ban đầu chỉ là đầu tư và sinh lợi hợp pháp. Điều này cho thấy, việc nhận diện rủi ro hình sự không thể chờ đến giai đoạn tranh chấp hay điều tra, mà cần được đặt ra ngay từ khâu thiết kế giao dịch.
Cách tiếp cận này gắn với tư duy coi phòng ngừa rủi ro hình sự là một phần của thiết kế giao dịch, thay vì chỉ là phản ứng pháp lý khi vụ việc đã bị hình sự hóa.
Trong bối cảnh siết chặt kỷ luật quản lý tài sản công, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc doanh nghiệp có “né” các thương vụ liên quan đến tài sản Nhà nước hay không, mà ở chỗ doanh nghiệp có nhận diện đúng và kiểm soát được rủi ro hình sự ngay từ đầu hay không. Khi giao dịch được thiết kế trên nền tảng hiểu rõ hậu quả pháp lý và giới hạn hình sự, vai trò của luật sư và chuyên gia pháp lý không dừng ở việc xử lý vi phạm, mà ở khả năng phòng ngừa và bảo vệ doanh nghiệp trước khi rủi ro trở thành trách nhiệm hình sự.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Diễn đàn Doanh Nghiệp - “Thâu tóm tài sản công: Khi thương vụ kinh doanh có thể chuyển hóa thành rủi ro hình sự”, ngày 27/12/2025.
Tham khảo thêm tại:
Rủi ro hình sự khi thâu tóm tài sản công: Điều 219 BLHS và cách doanh nghiệp phòng ngừa
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh | Khánh Hòa
Hotline: 0848.009.668
Website: www.tatlawfirm.com
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
