Trong nhiều vụ án “thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng”, cơ quan tiến hành tố tụng xác định thiệt hại là khoản tiền “đáng lẽ Nhà nước thu được” nhưng thực tế không thu do hết thời hiệu xử phạt hoặc không ban hành quyết định xử phạt kịp thời. Cách tiếp cận này đặt ra một vấn đề pháp lý then chốt: liệu khoản tiền “đáng lẽ thu được” có thể được coi là tài sản Nhà nước để làm căn cứ định tội theo Điều 360 Bộ luật Hình sự hay không?
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Tài sản Nhà nước phải được xác lập hợp pháp
Theo các nguyên tắc chung của pháp luật về tài sản và tài chính công, tài sản Nhà nước chỉ hình thành khi có căn cứ pháp lý xác định rõ:
- Chủ thể sở hữu (Nhà nước);
- Đối tượng tài sản cụ thể;
- Căn cứ làm phát sinh quyền sở hữu hoặc quyền tài sản.
Đối với tiền phạt vi phạm hành chính, tài sản chỉ được xác lập khi có quyết định xử phạt hợp pháp và có hiệu lực. Trước thời điểm đó, không tồn tại nghĩa vụ tài chính cụ thể, cũng không tồn tại một khoản tài sản hiện hữu của Nhà nước.
2. “Tiền đáng lẽ thu được” chỉ là khả năng, không phải tài sản
Khoản tiền được gọi là “đáng lẽ Nhà nước thu được” thực chất chỉ là:
- Một khả năng thu trong tương lai;
- Phụ thuộc vào việc ban hành quyết định xử phạt;
- Phụ thuộc vào việc quyết định đó có hợp pháp hay không.
- Khả năng thu khác tài sản đã hình thành.
Trong khoa học pháp lý, không thể coi một giá trị “giả định” là tài sản để làm căn cứ xác định thiệt hại hình sự.
3. Điều 360 BLHS không xử lý “thiệt hại giả định”
Điều 360 BLHS là tội danh có cấu thành vật chất, nghĩa là hậu quả - thiệt hại là dấu hiệu bắt buộc. Thiệt hại trong điều luật này phải là:
- Thiệt hại thực tế;
- Đã xảy ra;
- Có thể chứng minh bằng chứng cứ hợp pháp.
Việc sử dụng khái niệm “đáng lẽ thu được” để quy kết hậu quả thực chất là suy diễn thiệt hại, không phù hợp với chuẩn mực nghiêm ngặt của luật hình sự.
4. Nguy cơ hình sự hóa hành chính từ cách hiểu sai
Nếu coi mọi khoản tiền “đáng lẽ thu được” là tài sản Nhà nước, hệ quả sẽ là:
- Bất kỳ sai sót nào trong quản lý, chậm trễ xử lý hành chính đều có nguy cơ bị hình sự hóa;
- Mở rộng không kiểm soát phạm vi áp dụng Điều 360;
- Làm mờ ranh giới giữa trách nhiệm hành chính - kỷ luật và trách nhiệm hình sự.
Điều này đi ngược lại nguyên tắc tối giản hóa hình sự của luật hình sự hiện đại.
5. Áp dụng vào thực tiễn các vụ án Điều 360
Trong các trường hợp:
- Chưa có quyết định xử phạt;
- Chưa xác lập nghĩa vụ tài chính;
- Khoản tiền chỉ tồn tại dưới dạng “khả năng thu”;
Không đủ căn cứ xác định đây là tài sản Nhà nước bị xâm phạm, từ đó không đủ yếu tố hậu quả để cấu thành tội phạm theo Điều 360 BLHS.
“Tiền đáng lẽ Nhà nước thu được” không thể được coi là tài sản Nhà nước nếu chưa được xác lập bằng quyết định hợp pháp. Việc đánh đồng hai khái niệm này là sai lệch về bản chất pháp lý và tiềm ẩn nguy cơ truy cứu trách nhiệm hình sự không đúng tinh thần của pháp luật hình sự.
Đánh giá bản chất “thiệt hại” và khả năng không cấu thành tội phạm trong vụ án Điều 360 - bảo mật, chuyên sâu, định hướng chiến lược.
Luật hình sự không xử lý những giá trị giả định. Khi một khoản tiền chưa được xác lập bằng căn cứ pháp lý hợp lệ, việc coi đó là tài sản Nhà nước để làm căn cứ định tội là sự mở rộng không được phép của trách nhiệm hình sự.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm các bài viết:
Điều 360 Bộ luật Hình sự: Khi nào hành vi “thiếu trách nhiệm” không cấu thành tội phạm?
Không thu được tiền phạt hành chính có phải là “thiệt hại” theo Điều 360 BLHS?
Trách nhiệm quản lý và ranh giới hình sự - Góc nhìn pháp lý từ Điều 360 Bộ luật Hình sự
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
