Vấn đề cốt lõi khi thiết kế tòa án cho trung tâm tài chính quốc tế (IFC) không nằm ở hình thức tổ chức, mà ở câu hỏi: Nhà nước kiểm soát quyền lực tư pháp bằng cách nào trong một không gian tài chính đặc thù?
Từ đó, hai phương án thường được đặt lên bàn: đặt tòa án IFC trong hệ thống TAND hay thiết kế một cơ chế xét xử riêng biệt.
Bài viết này phân tích hai phương án dưới góc nhìn chủ quyền tư pháp hiện đại, chỉ ra điểm mạnh - điểm yếu của từng lựa chọn, và gợi mở hướng thiết kế phù hợp với Việt Nam.
I. Vì sao câu hỏi “đặt trong TAND hay tách riêng” lại quan trọng?
Trong các trung tâm tài chính quốc tế, tòa án IFC không chỉ là nơi giải quyết tranh chấp, mà còn là:
- “Bộ lọc” rủi ro pháp lý của dòng vốn;
- Thước đo mức độ trưởng thành thể chế;
- Công cụ thể hiện năng lực kiểm soát quyền lực tư pháp của Nhà nước.
Vì vậy, việc đặt tòa án IFC ở đâu trong cấu trúc quyền lực tư pháp sẽ quyết định:
- Mức độ bảo đảm chủ quyền;
- Mức độ hội nhập chuẩn mực quốc tế;
- Và độ tin cậy của môi trường đầu tư.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
II. Phương án 1: Đặt tòa án IFC trong hệ thống TAND
1. Nội dung của phương án
Theo phương án này, tòa án IFC là tòa án chuyên biệt, nhưng nằm trong hệ thống Tòa án Nhân dân, chịu sự tổ chức, quản lý và giám sát của Tòa án Nhân dân Tối cao.
Tòa án này có thể:
- Có thẩm quyền riêng;
- Thủ tục riêng;
- Đội ngũ thẩm phán chuyên sâu;
- Nhưng vẫn thuộc trật tự tư pháp quốc gia.
2. Ưu điểm
- Bảo đảm chủ quyền tư pháp rõ ràng: quyền bổ nhiệm, kỷ luật, kháng nghị, giám sát đều nằm trong khuôn khổ hiến định.
- Không tạo “vùng tư pháp ngoại lệ”.
- Dễ thiết kế tính liên thông với các cấp xét xử khác.
- Phù hợp với truyền thống pháp lý Việt Nam.
3. Hạn chế cần khắc phục
- Nguy cơ “hành chính hóa” nếu không thiết kế cơ chế vận hành đủ linh hoạt.
- Cần cải cách mạnh về thủ tục, nhân sự, ngôn ngữ xét xử để đạt chuẩn quốc tế.
Đây là phương án an toàn về chủ quyền, nhưng đòi hỏi năng lực thiết kế thể chế cao để không làm mất sức cạnh tranh của IFC.
III. Phương án 2: Thiết kế cơ chế tòa án IFC riêng biệt
1. Nội dung của phương án
Phương án này tạo ra một thiết chế xét xử riêng, thường gắn với:
- Luật áp dụng đặc thù;
- Thẩm phán quốc tế;
- Thủ tục và ngôn ngữ hoàn toàn theo chuẩn quốc tế;
- Thẩm quyền giới hạn trong IFC.
2. Ưu điểm
- Tốc độ triển khai nhanh;
- Dễ tạo “cảm giác quốc tế” với nhà đầu tư;
- Linh hoạt về thủ tục và nhân sự.
3. Rủi ro thể chế
- Dễ hình thành “vùng tư pháp tách rời” khỏi hệ thống quốc gia.
- Đặt ra câu hỏi hiến định về kiểm soát quyền lực tư pháp.
- Trong dài hạn, có thể làm xói mòn năng lực nội sinh của nền tư pháp.
Đây là phương án mạnh về thu hút vốn ngắn hạn, nhưng rủi ro cao về chủ quyền và kiểm soát.
IV. Hướng thiết kế phù hợp cho Việt Nam: “Trong TAND, nhưng không theo lối cũ”
Cách tiếp cận phù hợp không nằm ở việc chọn cực đoan một trong hai, mà ở thiết kế dung hòa:
Tòa án IFC nên nằm trong hệ thống TAND, nhưng được thiết kế như một thiết chế xét xử chuyên biệt với chuẩn mực quốc tế, thủ tục linh hoạt và nhân sự tinh tuyển.
Điều này bao hàm:
- Giữ quyền lực tư pháp trong khuôn khổ hiến định;
- Nhưng cho phép “sandbox” về thủ tục, tổ chức và kỹ thuật xét xử;
- Tiếp nhận yếu tố quốc tế về chuyên môn, không phải về chủ quyền.
Đây chính là cách hiện đại hóa chủ quyền tư pháp nâng cấp năng lực kiểm soát thay vì đóng cửa.
V. Kết luận: Vấn đề không phải “đặt ở đâu”, mà là “ai kiểm soát”
Cuối cùng, câu hỏi “tòa án IFC nên đặt trong hệ thống TAND hay thiết kế cơ chế riêng” chỉ là bề mặt.
Câu hỏi sâu hơn là:
Nhà nước kiểm soát quyền lực tư pháp bằng thiết kế thể chế hay bằng sự đóng kín?
Với Việt Nam, lựa chọn đặt tòa án IFC trong hệ thống TAND – nhưng thiết kế theo tư duy mới – cho phép:
- Bảo đảm chủ quyền tư pháp;
- Nâng chuẩn công lý;
- Và tạo nền tảng pháp lý đủ tin cậy cho dòng vốn chất lượng cao.
Trong tiến trình đó, vai trò của luật sư và chuyên gia thiết kế thể chế không chỉ là người vận dụng luật, mà là người tham gia kiến tạo cấu trúc công lý cho tương lai IFC Việt Nam.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Luật sư Việt Nam - “Thẩm phán nước ngoài và chủ quyền tư pháp: Thiết kế công lý cho trung tâm tài chính quốc tế”, ngày 19/12/2025.
Tham khảo thêm:
Trung tâm tài chính quốc tế và chủ quyền tư pháp: Việt Nam đang đứng trước những lựa chọn nào?
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh | Khánh Hòa
Hotline: 0848.009.668
Website: www.tatlawfirm.com
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
