Trong thực tiễn xử lý các vụ án phát sinh từ hoạt động quản lý, tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 360 Bộ luật Hình sự thường được đặt ra khi hậu quả đã xảy ra nhưng hành vi không rơi trọn vẹn vào các tội danh kinh tế chức vụ cụ thể. Ở những tình huống này, Điều 360 dễ bị sử dụng như một căn cứ “trung gian” để truy cứu trách nhiệm hình sự.
Vấn đề cốt lõi là: không phải mọi trường hợp “thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng” đều đủ điều kiện để bị hình sự hóa theo Điều 360 BLHS.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. “Thiếu trách nhiệm” trong Điều 360 BLHS không phải khái niệm cảm tính
Trong luật hình sự, “thiếu trách nhiệm” không đồng nghĩa với làm việc chưa tốt, chậm trễ hay không đạt kỳ vọng quản lý. Để cấu thành tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 360 Bộ luật Hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định được:
- Nghĩa vụ pháp lý cụ thể mà cá nhân có trách nhiệm thực hiện;
- Nghĩa vụ đó có căn cứ rõ ràng từ pháp luật, quyết định hợp pháp hoặc quy chế có hiệu lực;
- Nghĩa vụ thuộc phạm vi trách nhiệm trực tiếp, không suy diễn từ chức danh hay vai trò chung.
Nếu không khóa được nghĩa vụ pháp lý cá thể, việc quy kết trách nhiệm hình sự là thiếu nền tảng pháp lý vững chắc.
2. Khi nghĩa vụ quản lý không được cá thể hóa
Một sai lệch phổ biến trong thực tiễn là xác định nghĩa vụ quản lý theo hướng mở rộng. Trong các mô hình quản trị hiện đại, trách nhiệm thường được phân cấp, phân quyền và gắn với cơ chế tập thể.
Trong những trường hợp:
- Nghĩa vụ quản lý chồng chéo hoặc không rõ ràng;
- Cá nhân không phải người quyết định cuối cùng;
- Trách nhiệm phụ thuộc vào nhiều cấp, nhiều chủ thể; thì việc áp dụng Điều 360 để truy cứu tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng là không phù hợp với nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
3. Khi cá nhân không có khả năng can thiệp thực tế
Trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi người bị xem xét có khả năng thực tế để thực hiện nghĩa vụ và ngăn chặn hậu quả.
Trong nhiều vụ án:
- Quyền quyết định nằm ngoài thẩm quyền cá nhân;
- Cơ chế phê duyệt mang tính tập thể;
- Hậu quả phát sinh ngoài khả năng kiểm soát tại thời điểm cụ thể; thì việc quy kết “thiếu trách nhiệm” chỉ dựa trên vị trí quản lý danh nghĩa sẽ dẫn đến hình sự hóa trách nhiệm quản lý một cách khiên cưỡng.
4. Khi quan hệ nhân quả bị suy đoán từ hậu quả
Hậu quả nghiêm trọng là dấu hiệu bắt buộc của Điều 360 BLHS, nhưng không phải dấu hiệu duy nhất. Muốn truy cứu trách nhiệm hình sự, phải chứng minh được rằng:
- Hành vi thiếu trách nhiệm là nguyên nhân trực tiếp và đáng kể;
- Hậu quả không phải kết quả của chuỗi nguyên nhân phức hợp;
- Nếu hành vi không xảy ra, hậu quả có thể đã không phát sinh.
Việc suy luận nhân quả chỉ từ kết quả cuối cùng là sai lệch nghiêm trọng trong áp dụng tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 360 Bộ luật Hình sự.
5. Khi bản chất hành vi chỉ là sai sót quản lý
Không ít trường hợp, hành vi bị xem xét chỉ phản ánh:
- Hạn chế năng lực;
- Kinh nghiệm quản lý chưa đầy đủ;
- Đánh giá rủi ro chưa toàn diện; nhưng không thể hiện thái độ coi thường nghĩa vụ hay bỏ mặc hậu quả. Những tình huống này, về bản chất, không nên bị xử lý bằng công cụ hình sự, mà phù hợp hơn với kỷ luật công vụ, xử phạt hành chính hoặc trách nhiệm dân sự.
6. Điều 360 BLHS không phải “điều khoản bao trùm” cho mọi hậu quả
Luật hình sự không được thiết kế để xử lý mọi thất bại trong quản lý. Khi tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng bị áp dụng chỉ vì hậu quả đã xảy ra, Điều 360 sẽ trở thành công cụ hình sự hóa trách nhiệm quản lý, thay vì là cơ chế bảo vệ trật tự pháp lý.
Cách tiếp cận đúng phải bắt đầu từ:
- Nghĩa vụ pháp lý cụ thể;
- Khả năng can thiệp thực tế;
- Quan hệ nhân quả trực tiếp; chứ không phải từ con số thiệt hại.
7. Lựa chọn đúng công cụ pháp lý là biểu hiện của pháp quyền trưởng thành
Không truy cứu trách nhiệm hình sự khi chưa đủ điều kiện không phải là né tránh, mà là lựa chọn đúng công cụ pháp lý theo bản chất hành vi. Khi Điều 360 Bộ luật Hình sự được đặt đúng vị trí của nó, pháp luật mới vừa đủ nghiêm khắc để bảo vệ, vừa đủ chuẩn mực để không triệt tiêu môi trường quản lý.
Xem phân tích nền tảng tại bài: Điều 360 Bộ luật Hình sự - Khi nào thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng không bị hình sự hóa?
Luật hình sự không tồn tại để tìm người gánh trách nhiệm cho mọi hậu quả, mà để xác định đúng giới hạn của trách nhiệm khi quyền lực nhà nước can thiệp sâu nhất.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
“Điều 360 không phải là ‘điều khoản dự phòng’ để xử lý mọi hậu quả trong quản lý. Khi nghĩa vụ pháp lý không được cá thể hóa, khả năng can thiệp không được chứng minh và quan hệ nhân quả chỉ được suy đoán từ hậu quả, thì việc áp dụng điều luật này sẽ đi chệch khỏi bản chất của luật hình sự.”
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
