5 tình huống người quản lý cần đặc biệt lưu ý
Một trong những câu hỏi phổ biến nhất mà người quản lý, lãnh đạo doanh nghiệp và cán bộ quản lý nhà nước đặt ra khi xảy ra sự cố là: “Trách nhiệm quản lý có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?”
Câu hỏi này không xuất phát từ sự né tránh trách nhiệm, mà từ nỗi lo ranh giới pháp lý bị kéo giãn - khi một sai sót trong quản lý có thể bị diễn giải thành tội phạm hình sự nếu hậu quả đủ lớn hoặc bối cảnh đủ nhạy cảm. Trên thực tế, không phải mọi sai sót quản lý đều dẫn đến trách nhiệm hình sự, nhưng có những tình huống mà người quản lý cần đặc biệt thận trọng.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Khi nghĩa vụ pháp lý bị hiểu sai hoặc bị suy diễn
Trách nhiệm hình sự chỉ có thể đặt ra khi người quản lý có nghĩa vụ pháp lý cụ thể phải thực hiện, nhưng đã không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đó. Tuy nhiên, trong không ít vụ việc, nghĩa vụ này lại được suy diễn từ chức danh, vị trí công tác hoặc kỳ vọng chung, thay vì được xác định rõ ràng từ quy định pháp luật.
Việc đánh đồng “có chức vụ” với “có nghĩa vụ pháp lý trực tiếp” là sai lầm nguy hiểm. Nếu không làm rõ nghĩa vụ pháp lý cụ thể, việc truy cứu trách nhiệm hình sự rất dễ rơi vào tình trạng hình sự hóa trách nhiệm quản lý một cách thiếu căn cứ.
2. Khi hậu quả được đặt lên trên bản chất hành vi
Một xu hướng đáng lo ngại trong thực tiễn là đánh giá trách nhiệm dựa chủ yếu vào hậu quả xảy ra. Hậu quả càng lớn, áp lực xử lý hình sự càng cao, trong khi bản chất hành vi - mức độ chủ động, khả năng kiểm soát và bối cảnh ra quyết định lại bị xem nhẹ.
Trong quản lý, nhiều quyết định được đưa ra trong điều kiện thông tin không đầy đủ, chịu tác động của yếu tố khách quan và rủi ro chính sách. Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng mà bỏ qua logic ra quyết định tại thời điểm hành vi phát sinh, việc quy kết trách nhiệm hình sự sẽ thiếu công bằng và tiềm ẩn nguy cơ oan sai.
3. Khi ranh giới hành chính - hình sự bị làm mờ
Pháp luật đã thiết kế sẵn các công cụ xử lý hành chính, kỷ luật và dân sự để xử lý đa số sai phạm trong quản lý. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, các công cụ này chưa được áp dụng đầy đủ hoặc chưa được xem xét nghiêm túc, mà trách nhiệm hình sự đã được đặt ra ngay từ đầu.
Việc bỏ qua hoặc rút ngắn giai đoạn xử lý hành chính để chuyển thẳng sang hình sự không chỉ đi ngược nguyên tắc hình sự tối thiểu, mà còn làm mất cân đối hệ thống pháp luật. Người quản lý cần đặc biệt lưu ý khi ranh giới này bị làm mờ, bởi đó thường là dấu hiệu của rủi ro pháp lý lớn.
4. Khi trách nhiệm cá nhân bị hòa lẫn với trách nhiệm tập thể
Trong nhiều vụ việc, sai sót quản lý là kết quả của cơ chế vận hành, quy trình nội bộ hoặc quyết định mang tính tập thể. Tuy nhiên, khi xảy ra hậu quả, trách nhiệm hình sự lại có xu hướng được “gom” về một cá nhân thường là người đứng đầu hoặc người ký văn bản cuối cùng.
Nếu không tách bạch được trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm hệ thống, việc truy cứu trách nhiệm hình sự có thể trở thành công cụ thay thế cho việc sửa chữa những bất cập của bộ máy quản lý. Đây là tình huống mà người quản lý cần đặc biệt thận trọng, bởi rủi ro hình sự phát sinh không hoàn toàn từ hành vi cá nhân.
5. Khi giai đoạn điều tra bị xem nhẹ
Thực tiễn cho thấy, giai đoạn điều tra là thời điểm then chốt quyết định hướng đi của vụ việc. Nếu ngay từ đầu, ranh giới giữa sai sót quản lý và hành vi nguy hiểm cho xã hội không được xác lập rõ ràng, hồ sơ rất dễ bị định hình theo hướng hình sự hóa.
Nhiều người quản lý chỉ tìm đến luật sư khi vụ án đã chuyển sang giai đoạn truy tố, trong khi những lập luận quan trọng nhất để loại trừ trách nhiệm hình sự cần được đặt ra ngay từ giai đoạn điều tra. Việc xem nhẹ giai đoạn này làm gia tăng đáng kể rủi ro pháp lý về sau.
6. Góc nhìn thực tiễn
Trong thực tiễn xử lý các vụ việc liên quan đến trách nhiệm quản lý, câu hỏi “có bị hình sự không” không thể được trả lời bằng một quy tắc cứng nhắc. Câu trả lời phụ thuộc vào việc xác định đúng nghĩa vụ pháp lý, khả năng kiểm soát thực tế và bối cảnh ra quyết định, thay vì chỉ dựa vào hậu quả hoặc áp lực xử lý.
Chính vì vậy, việc nhìn nhận sớm rủi ro hình sự và phân định rõ ranh giới giữa các loại trách nhiệm pháp lý có ý nghĩa quyết định đối với người quản lý khi đối mặt với sự cố.
Trách nhiệm quản lý không đương nhiên dẫn đến trách nhiệm hình sự. Luật hình sự chỉ nên can thiệp khi hành vi đã vượt qua ngưỡng nguy hiểm cho xã hội và các công cụ pháp lý khác không còn đủ khả năng điều chỉnh.
Nhận diện sớm 5 tình huống nêu trên không phải để né tránh trách nhiệm, mà để đặt trách nhiệm đúng chỗ, bảo vệ trật tự pháp lý và duy trì năng lực quản trị bền vững trong dài hạn.
Khi ranh giới giữa sai sót quản lý và trách nhiệm hình sự bị làm mờ, việc tham vấn sớm ý kiến pháp lý chuyên sâu là yếu tố then chốt.
Bài viết được xây dựng từ thực tiễn tư vấn và bào chữa các vụ án liên quan đến trách nhiệm quản lý, đặc biệt trong các vụ việc bị xem xét theo Điều 360 Bộ luật Hình sự, bởi đội ngũ luật sư hình sự kinh tế của TAT Law Firm.
Người quản lý, lãnh đạo doanh nghiệp và cán bộ quản lý nên trao đổi sớm với luật sư để đánh giá ranh giới trách nhiệm pháp lý trước khi vụ việc bị diễn giải theo hướng hình sự.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm bài viết:
Luật sư bào chữa Điều 360 BLHS - Vì sao cần từ giai đoạn điều tra?
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
