Trong quản trị hiện đại, rủi ro là một phần không thể tách rời của quyết định quản lý. Tuy nhiên, không phải mọi sai sót trong quản lý đều là tội phạm hình sự. Vấn đề nằm ở việc xác định đúng ranh giới giữa trách nhiệm quản lý và trách nhiệm hình sự, đặc biệt trong các vụ việc liên quan đến Điều 360 Bộ luật Hình sự - thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng.
Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ việc không bắt đầu từ hành vi cố ý vi phạm, mà từ cách đánh giá lại trách nhiệm quản lý dưới góc nhìn hậu kiểm, khi hậu quả đã xảy ra.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Điều 360 BLHS không nhằm trừng phạt mọi sai sót quản lý
Điều 360 BLHS được thiết kế để xử lý những trường hợp thiếu trách nhiệm nghiêm trọng, khi người có nghĩa vụ pháp lý cụ thể biết rõ rủi ro nhưng không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, ranh giới này thường bị làm mờ bởi ba yếu tố:
- Hậu quả xảy ra được đặt lên trước, trong khi lỗi và nghĩa vụ pháp lý bị xem xét sau;
- Trách nhiệm quản lý bị đồng nhất với trách nhiệm hình sự;
- Sai sót nghề nghiệp hoặc rủi ro quản trị bị “đẩy” sang phạm trù tội phạm.
Chính sự nhầm lẫn này dẫn đến xu hướng hình sự hóa trách nhiệm quản lý, gây tâm lý e ngại, sợ trách nhiệm trong bộ máy quản lý và điều hành.
2. Ranh giới nào bảo vệ người quản lý khỏi trách nhiệm hình sự?
Từ góc độ pháp lý, để một hành vi quản lý bị coi là tội phạm theo Điều 360 BLHS, cần làm rõ đồng thời các yếu tố sau:
- Nghĩa vụ pháp lý cụ thể của người quản lý tại thời điểm xảy ra sự việc;
- Yếu tố lỗi (biết - phải biết - có khả năng phòng ngừa);
- Mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi thiếu trách nhiệm và hậu quả;
- Mức độ nghiêm trọng của hậu quả, được xác định một cách khách quan.
Nếu không chứng minh được đầy đủ các yếu tố này, hành vi quản lý không nên bị xử lý bằng công cụ hình sự, mà cần được xem xét dưới các cơ chế trách nhiệm khác.
3. Khi nào sai sót quản lý không nên bị hình sự hóa?
Thực tiễn bào chữa và tư vấn cho thấy, nhiều trường hợp không thỏa mãn điều kiện xử lý hình sự, dù hậu quả đã xảy ra, bao gồm:
- Quyết định quản lý được đưa ra trong điều kiện thông tin không đầy đủ hoặc rủi ro khách quan;
- Người quản lý đã thực hiện các biện pháp trong khả năng cho phép;
- Hậu quả phát sinh từ yếu tố thị trường, cơ chế hoặc quyết định tập thể;
- Không có động cơ vụ lợi hoặc cố ý làm trái.
Trong các trường hợp này, việc áp dụng nguyên tắc hình sự tối thiểu (ultima ratio) là cần thiết để bảo đảm công bằng và tính nhân văn của pháp luật hình sự.
4. Vì sao nhiều vụ việc bị “đẩy” sang hình sự?
Một đặc điểm đáng lưu ý là:
Các vụ việc Điều 360 BLHS thường bị hình sự hóa ở giai đoạn hậu kiểm, khi cơ quan chức năng nhìn lại toàn bộ quá trình quản lý từ kết quả cuối cùng.
Nếu không có sự phân tích pháp lý kịp thời, hành vi quản lý dễ bị đánh giá:
- Thuần túy theo hậu quả;
- Không đặt trong bối cảnh điều kiện thực tế;
- Và bỏ qua ranh giới giữa rủi ro quản trị và lỗi hình sự.
5. Cách tiếp cận đúng để phòng ngừa rủi ro hình sự
Đối với người quản lý, phòng ngừa rủi ro hình sự không nằm ở việc “không làm gì”, mà ở việc:
- Hiểu rõ nghĩa vụ pháp lý của mình;
- Lưu vết quá trình ra quyết định;
- Nhận diện sớm các điểm có thể bị đánh giá lại dưới góc độ hình sự;
- Và tham vấn pháp lý kịp thời khi xuất hiện dấu hiệu rủi ro.
Việc tiếp cận đúng ngay từ đầu có thể ngăn một sai sót quản lý trở thành một vụ án hình sự.
6. Góc nhìn từ thực tiễn tư vấn pháp lý của TAT Law Firm
TAT Law Firm tiếp cận các vụ việc liên quan đến Điều 360 BLHS trên nguyên tắc:
- Chống hình sự hóa tràn lan;
- Xác định đúng bản chất hành vi quản lý;
- Bảo vệ người quản lý trong khuôn khổ pháp luật;
- Và giữ cân bằng giữa trách nhiệm, rủi ro và công lý.
Mỗi vụ việc đều cần được nhìn nhận trong bối cảnh cụ thể, thay vì áp dụng máy móc công cụ hình sự.
Điều 360 BLHS không phải là “lưỡi gươm” treo trên đầu mọi người quản lý.
Nó chỉ phát huy đúng vai trò khi được áp dụng đúng ranh giới, đúng bản chất và đúng thời điểm.
Việc hiểu rõ ranh giới giữa trách nhiệm quản lý và trách nhiệm hình sự không chỉ giúp bảo vệ cá nhân người quản lý, mà còn góp phần xây dựng một môi trường quản trị lành mạnh, không sợ trách nhiệm và không hình sự hóa rủi ro.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Gợi ý đọc thêm:
Điều 360 Bộ luật Hình sự - Khi nào thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng không bị hình sự hóa?
Khi nào người quản lý nên gặp luật sư hình sự - trước khi bị khởi tố?
Luật sư can thiệp sớm trong các vụ việc Điều 360 BLHS quan trọng như thế nào?
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
