Trong thực tiễn xét xử, không khó để bắt gặp những phiên tòa “có tranh tụng”, nhưng bản án sau đó vẫn bị kháng cáo, kháng nghị hoặc hủy, sửa ở cấp trên. Điều này đặt ra một câu hỏi cốt lõi: tranh tụng tại phiên tòa đang được thực hiện một cách thực chất hay chỉ dừng lại ở hình thức?
Sự khác biệt giữa hai trạng thái này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật tố tụng, mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng và độ ổn định của phán quyết xét xử.
Tranh tụng hình thức là việc các chủ thể tham gia phiên tòa có phát biểu ý kiến nhưng thiếu đối thoại, phản biện và kiểm chứng lẫn nhau; trong khi đó, tranh tụng thực chất là quá trình đối thoại pháp lý bình đẳng, nơi mọi luận điểm quan trọng đều được đặt ra, phản biện và xem xét công khai trước khi Hội đồng xét xử đưa ra phán quyết cuối cùng.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
1. Về cách thức trình bày và phản biện
Ở tranh tụng hình thức, các bên thường trình bày quan điểm theo kiểu “đọc bản luận cứ”, ít có sự đối thoại trực tiếp. Luận điểm được đưa ra nhưng không được phản biện đến cùng, không bị chất vấn về cơ sở pháp lý hoặc chứng cứ thực tế.
Ngược lại, tranh tụng thực chất buộc mỗi lập luận phải đứng vững trước phản biện. Mỗi giả định pháp lý đều có thể bị đặt câu hỏi, mỗi chứng cứ đều có thể bị kiểm tra giá trị chứng minh. Chính quá trình này giúp làm lộ rõ những điểm mạnh - yếu của từng quan điểm, hỗ trợ Hội đồng xét xử tiếp cận gần hơn với sự thật khách quan.
2. Về vai trò của Hội đồng xét xử
Trong tranh tụng hình thức, Hội đồng xét xử có xu hướng giữ vai trò “nghe - ghi nhận - quyết định”, ít can thiệp vào quá trình đối thoại giữa các bên. Điều này khiến nhiều vấn đề pháp lý quan trọng không được làm rõ ngay tại phiên tòa.
Trong tranh tụng thực chất, Hội đồng xét xử đóng vai trò điều phối tranh luận, chủ động đặt câu hỏi, yêu cầu làm rõ những mâu thuẫn trong lập luận và chứng cứ. Khi đó, phán quyết không còn là kết quả của việc “lựa chọn quan điểm”, mà là kết tinh của một quá trình đối thoại pháp lý đầy đủ.
3. Về hệ quả đối với bản án
Bản án được xây dựng trên nền tranh tụng hình thức thường tiềm ẩn rủi ro lớn ở các giai đoạn tố tụng tiếp theo. Những vấn đề chưa được tranh luận đến nơi đến chốn dễ trở thành căn cứ để kháng cáo, kháng nghị hoặc xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm.
Ngược lại, khi tranh tụng đạt mức thực chất, bản án thường có độ bền pháp lý cao hơn. Các lập luận trọng yếu đã được kiểm chứng ngay từ đầu, giúp giảm nguy cơ bị lật lại và góp phần củng cố niềm tin của các bên vào kết quả xét xử.
VÌ SAO DOANH NGHIỆP, ĐƯƠNG SỰ CẦN QUAN TÂM?
Đối với doanh nghiệp và cá nhân tham gia tố tụng, sự khác biệt giữa tranh tụng hình thức và tranh tụng thực chất không mang tính lý thuyết thuần túy. Một chiến lược tranh tụng yếu, thiên về hình thức có thể khiến quyền và lợi ích hợp pháp không được bảo vệ đầy đủ, dù lập luận pháp lý là chính đáng.
Trong bối cảnh nhiều tranh chấp ngày càng phức tạp, đặc biệt là các vụ việc kinh tế - dân sự có yếu tố tài sản lớn, chất lượng tranh tụng trở thành yếu tố then chốt để phòng ngừa rủi ro bản án bất lợi.
Ranh giới giữa tranh tụng hình thức và tranh tụng thực chất chính là ranh giới giữa một bản án “có hiệu lực” và một bản án “có sức thuyết phục”. Việc nâng cao chất lượng tranh tụng không chỉ là yêu cầu của cải cách tư pháp, mà còn là nhu cầu tự thân của các chủ thể tham gia tố tụng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Đó cũng là lý do trong thực tiễn hành nghề, luật sư không chỉ cần nắm vững pháp luật, mà còn phải làm chủ kỹ thuật tranh tụng thực chất, nhằm giảm thiểu rủi ro xét xử và góp phần tạo ra những phán quyết có giá trị bền vững cho khách hàng.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Luật sư Việt Nam - “Vì sao tranh tụng thực chất quyết định chất lượng xét xử”, ngày 05/01/2026.
Tham khảo thêm tại:
Góc nhìn TAT: Tranh tụng thực chất quyết định chất lượng xét xử
Tranh tụng thực chất - nền tảng quyết định chất lượng xét xử
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
