Trong các vụ án hình sự về “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí” theo Điều 219 Bộ luật Hình sự (BLHS), một vấn đề pháp lý trọng tâm nhưng cũng phức tạp là cách xác định thiệt hại thực tế của Nhà nước. Việc xác định này không chỉ ảnh hưởng đến khung hình phạt, mà còn quyết định phần dân sự (bồi thường, hoàn trả tài sản) trong bản án. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử nhiều vụ án cho thấy chưa có chuẩn mực thống nhất về đánh giá thiệt hại ròng tức phần tài sản Nhà nước thực sự không thể thu hồi. Điều này dẫn đến sự không nhất quán trong áp dụng luật, gây rủi ro pháp lý và thiếu công bằng trong xét xử.
Thiệt hại ròng là giá trị tài sản bị mất đi sau khi đã trừ toàn bộ tài sản đã được thu hồi, hoàn trả hợp lệ theo giao dịch vô hiệu, hoặc đã được khắc phục. Việc thiếu chuẩn mực xác định thiệt hại ròng là nguyên nhân khiến các bản án điều 219 BLHS xét xử cùng một cấu thành tội phạm nhưng kết quả lại khác nhau, ảnh hưởng đến tính nhất quán và dự báo pháp lý.
1) Bối cảnh pháp lý và xung đột giữa các chế định
Trong tố tụng, phần dân sự trong vụ án hình sự theo Điều 30 BLTTHS phải được giải quyết đồng thời với trách nhiệm hình sự. Đối với Điều 219, xác định thiệt hại đôi khi bị ảnh hưởng bởi việc áp dụng đồng thời các chế định sau:
- Điều 47 BLHS: Tịch thu vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm biện pháp tư pháp nhằm tước quyền đối với tài sản có liên quan;
- Điều 48 BLHS: Trách nhiệm dân sự bồi thường thiệt hại nhằm bù đắp phần thiệt hại thực tế;
- Điều 131 BLDS: Hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu yêu cầu hoàn trả tài sản về trạng thái ban đầu.
Những chế định này có bản chất pháp lý khác nhau, nhưng trong thực tiễn xét xử lại dễ bị áp dụng chồng lấn, dẫn đến xác định thiệt hại bị nhầm lẫn giữa việc thu hồi tài sản, tịch thu và bồi thường thiệt hại, khiến nghĩa vụ dân sự đôi khi bị tính “hai lần” hoặc “ba lần”.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
2) Ví dụ thực tiễn: Ba quan điểm xét xử khác nhau
Thực tế xét xử theo Điều 219 BLHS cho thấy ba cách xác định thiệt hại:
(i) Ưu tiên thu hồi và bảo vệ tài sản Nhà nước:
Trong vụ Cienco 1 - CTCP, tòa áp dụng khấu trừ tài sản thu hồi được, phần còn lại được xác định là thiệt hại. Phương pháp này tập trung vào thu hồi tối đa tài sản cho Nhà nước nhưng thiếu hướng dẫn thống nhất về cách tính.
(ii) Xác định thiệt hại bằng 0 khi giao dịch bị vô hiệu: Trong vụ SADECO - Nguyễn Kim, việc hoàn trả tài sản theo nguyên tắc vô hiệu giao dịch dân sự được tòa ghi nhận dẫn đến thiệt hại ròng bằng 0. Tuy nhiên, không có khung pháp lý rõ ràng làm cơ sở cho cách tiếp cận này nên khó áp dụng thống nhất.
(iii) Buộc bồi thường toàn bộ giá trị tài sản: Trong vụ tại Bến Vân Đồn, tòa buộc bồi thường toàn bộ giá trị tài sản bị thất thoát mà không ghi nhận tài sản đã nộp thuế hoặc khắc phục, dẫn đến xử lý trùng giữa tịch thu và bồi thường.
Từ những khác biệt trong xử lý phần dân sự nói trên, có thể thấy rằng khái niệm thiệt hại cần được định nghĩa rõ ràng trong pháp luật hoặc văn bản hướng dẫn thi hành. Thiệt hại nên được hiểu theo nguyên tắc “thiệt hại ròng”, tức: Phần giá trị tài sản Nhà nước thực sự bị mất đi sau khi đã trừ toàn bộ tài sản thu hồi hợp lệ, hoàn trả theo nguyên tắc vô hiệu, và các khoản khắc phục đã được nộp vào ngân sách.
Một khung chuẩn như vậy sẽ giúp:
- Tránh việc xử lý trùng lặp (tịch thu + bồi thường nhân đôi);
- Tạo sự nhất quán trong áp dụng pháp luật giữa các tòa án;
- Bảo đảm dự báo pháp lý rõ ràng cho các chủ thể tham gia tố tụng;
- Dễ dàng hơn trong thi hành án thực tế.
Thiếu một chuẩn mực thống nhất về “thiệt hại ròng” trong các vụ án Điều 219 BLHS đang tạo ra sự khác biệt trong xét xử, làm giảm tính nhất quán và công bằng của pháp luật. Việc thống nhất khái niệm và tiêu chí xác định thiệt hại sẽ giúp tăng hiệu quả thu hồi tài sản Nhà nước, giảm rủi ro pháp lý cho bị cáo và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc thi hành án. Đây là một nội dung kỹ thuật quan trọng cần được xem xét trong hướng dẫn áp dụng pháp luật hoặc văn bản hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Luật sư Việt Nam - “Từ thực tiễn bào chữa các vụ án Điều 219 BLHS: Đã đến lúc cần một chuẩn mực thống nhất về 'thiệt hại ròng'”, ngày 24/12/2025.
Tham khảo thêm:
Giải mã thiệt hại ròng trong Điều 219 BLHS: Khi công lý và trách nhiệm dân sự phải đi đôi
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh | Khánh Hòa
Hotline: 0848.009.668
Website: www.tatlawfirm.com
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
