Dù không tư lợi và không “ăn chia”?
Không ít lãnh đạo doanh nghiệp bàng hoàng khi vướng trách nhiệm hình sự trong những vụ việc mà họ tin rằng mình không tư lợi, không chiếm đoạt, không hưởng lợi cá nhân. Câu hỏi đặt ra là: Vì sao vẫn có thể bị truy cứu hình sự? Câu trả lời không nằm ở đạo đức cá nhân, mà ở ranh giới pháp lý của quyền quyết định.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Một hiểu lầm phổ biến: “Không tư lợi thì không có tội”
Trong tư duy thông thường, tội phạm hình sự thường gắn với:
- Gian dối;
- Chiếm đoạt;
- Trục lợi cá nhân.
Tuy nhiên, trong lĩnh vực kinh tế - quản lý, pháp luật hình sự không chỉ xử hành vi “ăn tiền”, mà còn xử:
- Hành vi làm trái quy định;
- Hành vi gây hậu quả nghiêm trọng;
- Hành vi xâm phạm trật tự quản lý nhà nước.
Vì vậy, không tư lợi không đồng nghĩa với không có rủi ro hình sự.
2. Trách nhiệm hình sự gắn với quyền quyết định, không chỉ với lợi ích
Ở vị trí lãnh đạo doanh nghiệp, đặc biệt là:
- Chủ tịch HĐQT;
- Tổng giám đốc;
- Người đại diện theo pháp luật; mỗi chữ ký không chỉ là quyết định kinh doanh, mà còn là:
- Sự phân bổ nguồn lực;
- Sự lựa chọn phương án pháp lý;
- Sự chấp nhận rủi ro thay mặt tổ chức.
Khi một quyết định:
- Vượt thẩm quyền;
- Sai trình tự;
- Đi ngược quy định bắt buộc; thì trách nhiệm có thể phát sinh độc lập với động cơ tư lợi.
3. Những tình huống lãnh đạo dễ bị truy cứu hình sự dù không “ăn chia”
3.1. Quyết định vượt ranh giới thẩm quyền
- Ký quyết định thay phần việc của cơ quan khác;
- Áp dụng “cơ chế đặc thù” khi chưa đủ căn cứ;
- Tự cho phép những ngoại lệ không được luật định.
Khi thẩm quyền bị vượt quá, hành vi dễ bị nhìn nhận là xâm phạm trật tự quản lý, không còn là sai sót nội bộ.
3.2. Hợp thức hóa quy trình vì mục tiêu kinh doanh
Nhiều lãnh đạo xuất phát từ:
- Áp lực tiến độ;
- Mục tiêu phát triển;
- Lợi ích chung của doanh nghiệp.
Nhưng việc:
- Làm trước – xin sau;
- Hợp thức hóa hồ sơ;
- “Linh hoạt” quy trình, có thể khiến hành vi bị đánh giá là cố ý làm trái, dù không có tư lợi cá nhân.
3.3. Quyết định gây hậu quả lớn, dù động cơ là “vì doanh nghiệp”
Trong đánh giá trách nhiệm hình sự, hậu quả là yếu tố được xem xét rất nghiêm ngặt. Một quyết định:
- Gây thiệt hại lớn;
- Ảnh hưởng xã hội rộng;
- Tạo tiền lệ xấu; có thể khiến người ra quyết định bị quy trách nhiệm hình sự, ngay cả khi mục tiêu ban đầu là phát triển doanh nghiệp.
3.4. Không chứng minh được tính vô tư của quyết định
Ngay cả khi không tư lợi, lãnh đạo vẫn có thể gặp rủi ro nếu:
- Không có hồ sơ chứng minh quá trình cân nhắc;
- Không thể hiện rõ căn cứ pháp lý khi ra quyết định;
- Bị suy diễn về “lợi ích nhóm” mà không đủ tài liệu phản biện.
Pháp lý không xét “ý nghĩ trong đầu”, mà xét những gì thể hiện ra bên ngoài.
4. Ranh giới mong manh giữa “quyết định quản trị” và “hành vi hình sự”
Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ:
- Cùng một quyết định;
- Ở thời điểm này có thể được coi là “dám nghĩ, dám làm”;
- Nhưng ở thời điểm khác, có thể bị soi dưới góc độ hình sự.
Nếu không có:
- Hồ sơ pháp lý đủ chặt;
- Tư vấn pháp lý sớm;
- Chiến lược kiểm soát rủi ro; thì lãnh đạo rất dễ bị đẩy vào thế phòng thủ bị động.
5. Luật sư hình sự giúp gì cho lãnh đạo doanh nghiệp?
Luật sư hình sự không thay thế vai trò quản trị, nhưng có thể:
- Nhận diện sớm rủi ro hình sự trong quyết định;
- Phân tích ranh giới thẩm quyền và trách nhiệm cá nhân;
- Tư vấn cách ra quyết định an toàn về mặt pháp lý;
- Chuẩn bị hồ sơ để tự bảo vệ nếu quyết định bị xem xét lại.
Can thiệp sớm giúp bảo vệ con người, không chỉ bảo vệ doanh nghiệp.
6. Phòng ngừa rủi ro hình sự - năng lực không thể thiếu của lãnh đạo hiện đại
Trong bối cảnh pháp lý ngày càng phức tạp, năng lực của lãnh đạo không chỉ nằm ở:
- Tầm nhìn;
- Quyết đoán;
- Hiệu quả kinh doanh; mà còn ở khả năng giữ quyết định trong ranh giới pháp luật cho phép.
Phòng ngừa rủi ro hình sự không làm lãnh đạo yếu đi, mà giúp họ đứng vững hơn trong những thời điểm bị soi xét.
Lãnh đạo doanh nghiệp có thể bị truy cứu hình sự không phải vì tham lam, mà vì đánh giá sai ranh giới pháp lý của quyền quyết định. Hiểu rõ ranh giới này là điều kiện tiên quyết để bảo vệ cá nhân lãnh đạo, doanh nghiệp và cả sự phát triển bền vững.
Để hiểu sâu hơn cách phòng ngừa rủi ro hình sự ngay từ giai đoạn sớm, bạn có thể đọc bài trụ: PHÒNG NGỪA RỦI RO HÌNH SỰ CHO DOANH NGHIỆP VÀ LÃNH ĐẠO
Nếu bạn đang đứng trước một quyết định khó, việc tham vấn luật sư hình sự sớm có thể giúp bảo vệ bạn khỏi những hệ quả pháp lý không thể đảo ngược.
