(Bài viết phát triển từ bài "Đồng phạm giúp sức trong pháp luật hình sự Việt Nam: Một số vấn đề về đánh giá chứng cứ khi xác định nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ” của Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm đã đăng trên Tạp chí Tòa án Nhân dân ngày 23/06/2026)
Một chứng cứ có đủ để xác định đồng phạm giúp sức không?
Việc xác định đồng phạm giúp sức không thể chỉ dựa trên một chứng cứ riêng lẻ mà cần được đánh giá trên cơ sở tổng hợp các chứng cứ có liên quan, được kiểm tra, đối chiếu và đặt trong toàn bộ diễn biến của vụ án.
Điều quan trọng không phải là một chứng cứ tồn tại hay không, mà là giá trị chứng minh của chứng cứ đó trong mối liên hệ với các chứng cứ khác.
Vì sao một chứng cứ riêng lẻ thường chưa phản ánh đầy đủ bản chất vụ án?
Trong thực tiễn, mỗi chứng cứ thường chỉ phản ánh một phần của sự việc.
Một cuộc gọi điện thoại có thể cho thấy hai người có liên lạc, nhưng không phản ánh nội dung trao đổi. Một lần gặp gỡ có thể chứng minh họ từng tiếp xúc, nhưng không chứng minh mục đích của cuộc gặp. Một giao dịch tài chính có thể thể hiện việc chuyển tiền, nhưng chưa đủ để xác định khoản tiền đó phục vụ cho mục đích gì.
Nếu chỉ dựa vào từng tình tiết riêng biệt để đưa ra kết luận, rất dễ dẫn đến việc đồng nhất dấu hiệu liên quan với chứng cứ về hành vi phạm tội.
Đó cũng là lý do vì sao pháp luật tố tụng luôn yêu cầu đánh giá chứng cứ trong mối liên hệ tổng thể.
Giá trị của chứng cứ chỉ được xác định khi đặt trong toàn bộ bối cảnh
Một chứng cứ không tồn tại độc lập mà luôn gắn với những chứng cứ khác.
Chẳng hạn, một tin nhắn có nội dung ngắn gọn có thể mang nhiều cách hiểu khác nhau nếu tách khỏi bối cảnh. Tuy nhiên, khi được đối chiếu với lời khai, dữ liệu điện tử, diễn biến trước và sau sự việc hoặc các tài liệu khác, ý nghĩa của tin nhắn đó có thể trở nên rõ ràng hơn.
Điều này cho thấy, giá trị chứng minh của chứng cứ không chỉ phụ thuộc vào bản thân chứng cứ mà còn phụ thuộc vào mối liên hệ của nó với toàn bộ hồ sơ vụ án.
Đánh giá chứng cứ theo cách tổng hợp cũng giúp hạn chế nguy cơ suy diễn từ những chi tiết vốn có thể được giải thích theo nhiều hướng khác nhau.
Không nên biến dấu hiệu nghi ngờ thành kết luận buộc tội
Trong nhiều vụ án, một số chứng cứ ban đầu có thể làm phát sinh nghi ngờ về vai trò của một cá nhân. Đây là điều bình thường và cũng là cơ sở để cơ quan tiến hành tố tụng tiếp tục xác minh.
Tuy nhiên, nghi ngờ chỉ có ý nghĩa định hướng hoạt động điều tra. Để chuyển từ nghi ngờ sang kết luận buộc tội, cần có hệ thống chứng cứ đủ mạnh, thống nhất và có khả năng chứng minh vai trò thực tế của từng người.
Nếu một tình tiết duy nhất được sử dụng để thay thế cho cả quá trình đánh giá chứng cứ thì khoảng cách giữa hoạt động điều tra và hoạt động chứng minh sẽ bị rút ngắn một cách không phù hợp.
Trong các vụ án đồng phạm giúp sức, điều này càng cần được lưu ý bởi vai trò của người giúp sức thường không được thể hiện qua một hành vi trực tiếp mà phải được nhận diện từ toàn bộ diễn biến của vụ án.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Đánh giá tổng hợp chứng cứ góp phần bảo đảm tính khách quan
Việc đánh giá tổng hợp không chỉ giúp làm rõ bản chất của hành vi mà còn bảo đảm tính khách quan trong hoạt động tố tụng.
Khi mỗi chứng cứ đều được kiểm tra, đối chiếu với các tài liệu khác, khả năng phát hiện mâu thuẫn, loại bỏ suy luận thiếu căn cứ và nhận diện đúng vai trò của từng cá nhân sẽ cao hơn.
Đối với các vụ án có nhiều người tham gia, phương pháp đánh giá này còn góp phần bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự. Thay vì kết luận từ một dấu hiệu đơn lẻ, cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ toàn bộ chuỗi hành vi, mối liên hệ giữa các chủ thể và ý nghĩa của từng chứng cứ trong tổng thể vụ án.
Đây cũng là yêu cầu quan trọng để bảo đảm rằng việc xác định đồng phạm giúp sức được thực hiện trên nền tảng của chứng cứ khách quan thay vì những suy luận mang tính cảm tính.
Nguyên tắc đánh giá tổng hợp chứng cứ cũng là nền tảng để xác định nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ của người bị cho là đồng phạm giúp sức. Nội dung này được phân tích chi tiết trong bài viết "Đồng phạm giúp sức trong pháp luật hình sự Việt Nam: Một số vấn đề về đánh giá chứng cứ khi xác định nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ".
Kết luận
Trong các vụ án đồng phạm giúp sức, một chứng cứ riêng lẻ hiếm khi đủ để phản ánh đầy đủ vai trò của một cá nhân. Giá trị của chứng cứ chỉ có thể được xác định khi đặt trong mối liên hệ với các chứng cứ khác và trong toàn bộ bối cảnh của vụ án.
Việc kiên trì đánh giá chứng cứ một cách tổng hợp không chỉ giúp xác định đúng người thực sự tham gia vào việc phạm tội mà còn hạn chế nguy cơ suy diễn từ những dấu hiệu đơn lẻ. Đây là yêu cầu quan trọng của hoạt động tố tụng hình sự, góp phần bảo đảm rằng trách nhiệm hình sự luôn được xác lập trên cơ sở chứng cứ khách quan và toàn diện.
Có thể khám phá thêm các bài nghiên cứu, bình luận pháp lý và phân tích chuyên sâu từ đội ngũ luật sư, chuyên gia của TAT Law Firm tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Bài viết là sản phẩm nghiên cứu và bình luận pháp lý của Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, được xây dựng trên cơ sở phân tích quy định pháp luật, thực tiễn áp dụng và kinh nghiệm chuyên môn của tác giả. Mọi quan điểm trong bài viết nhằm mục đích nghiên cứu, phổ biến kiến thức pháp lý và thúc đẩy đối thoại học thuật.
Mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung dưới bất kỳ hình thức nào mà không ghi nhận đầy đủ nguồn dẫn đều có thể xâm phạm quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.
