Trong các vụ án kinh tế, tham nhũng hoặc vi phạm trong hoạt động doanh nghiệp, không hiếm trường hợp nhiều cá nhân cùng xuất hiện trong một quy trình xử lý hồ sơ, ký duyệt hoặc thực hiện các công việc chuyên môn. Điều này dẫn đến băn khoăn rằng liệu việc tham gia vào cùng một quy trình có đồng nghĩa với việc cùng phải chịu trách nhiệm với vai trò đồng phạm giúp sức hay không.

Đây không chỉ là câu hỏi của người lao động, nhà quản lý hay bộ phận pháp chế doanh nghiệp mà còn là vấn đề quan trọng trong việc xác định đúng giới hạn của trách nhiệm hình sự. Nếu không phân biệt rõ giữa quy trình công việc và hành vi phạm tội, phạm vi của đồng phạm có thể bị mở rộng vượt quá giới hạn mà pháp luật đặt ra.

Đồng phạm giúp sức trong doanh nghiệp được hiểu như thế nào?

Đồng phạm giúp sức trong doanh nghiệp không được xác định chỉ vì một người tham gia vào quy trình xử lý công việc. Một cá nhân chỉ có thể bị coi là người giúp sức khi có căn cứ chứng minh họ biết mục đích phạm tội, có sự thống nhất về ý chí và thực hiện hành vi tạo điều kiện cho việc phạm tội diễn ra.

Điều đó có nghĩa rằng việc lập hồ sơ, rà soát tài liệu, ký nháy hoặc thực hiện các thủ tục hành chính không mặc nhiên làm phát sinh trách nhiệm hình sự. Điều quyết định vẫn là vai trò thực tế của từng cá nhân trong việc thực hiện tội phạm.

Quy trình quản trị luôn có sự tham gia của nhiều chủ thể

Một doanh nghiệp hiện đại vận hành thông qua sự phối hợp của nhiều bộ phận. Một quyết định đầu tư, ký kết hợp đồng hoặc triển khai dự án thường trải qua nhiều bước như thu thập thông tin, thẩm định, tham mưu, kiểm tra pháp lý, kiểm soát tài chính và phê duyệt.

Mỗi người tham gia vào quy trình đều thực hiện một chức năng chuyên môn khác nhau. Người lập báo cáo không nhất thiết là người quyết định, người kiểm tra hồ sơ không đồng nghĩa với việc chấp thuận toàn bộ nội dung và người ký xác nhận ở một khâu nghiệp vụ cũng không phải lúc nào cũng biết toàn bộ mục đích của những người tham gia ở các giai đoạn khác.

Chính vì vậy, sự hiện diện trong cùng một quy trình không thể tự động được hiểu là cùng thực hiện hành vi phạm tội.

Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm

Khi nào quy trình công việc có thể trở thành căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự?

Việc một cá nhân tham gia vào quy trình xử lý công việc không loại trừ khả năng họ phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, điều này chỉ đặt ra khi có chứng cứ cho thấy họ đã vượt ra ngoài phạm vi nhiệm vụ thông thường.

Chẳng hạn, nếu một người biết rõ mục đích phạm tội nhưng vẫn chủ động chuẩn bị tài liệu giả, che giấu thông tin quan trọng hoặc tạo điều kiện để hành vi phạm tội được thực hiện thuận lợi hơn thì hành vi đó có thể được xem xét dưới góc độ đồng phạm giúp sức.

Ngược lại, nếu một cá nhân chỉ thực hiện công việc theo chức trách, không biết về mục đích phạm tội và không có hành vi hỗ trợ việc thực hiện tội phạm thì việc họ xuất hiện trong quy trình chưa đủ để xác lập trách nhiệm hình sự.

Điều cần chứng minh không phải là người đó "đã tham gia quy trình", mà là họ đã tham gia vào việc thực hiện tội phạm như thế nào.

Rủi ro khi đồng nhất quy trình công việc với hành vi phạm tội

Nếu mọi cá nhân tham gia một quy trình đều có nguy cơ bị suy diễn thành đồng phạm, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với nhiều hệ quả tiêu cực.

Người lao động có thể ngần ngại đưa ra ý kiến chuyên môn vì lo ngại ý kiến của mình sau này bị hiểu là sự đồng thuận với hành vi vi phạm. Bộ phận pháp chế hoặc kiểm soát nội bộ có xu hướng chỉ thực hiện các thủ tục mang tính hình thức để giảm thiểu rủi ro cá nhân thay vì chủ động tham gia quản trị rủi ro.

Ở góc độ tổ chức, tâm lý phòng vệ này làm gia tăng số lượng thủ tục nhưng không đồng nghĩa với việc nâng cao chất lượng quản trị. Một quy trình nhiều tầng kiểm soát chỉ thực sự có ý nghĩa khi trách nhiệm của từng người được xác định rõ ràng và phù hợp với vai trò của họ.

Đối với hoạt động tố tụng, việc đồng nhất quy trình công việc với hành vi phạm tội cũng có thể khiến trọng tâm điều tra chuyển từ việc làm rõ ai thực sự tham gia vào tội phạm sang việc xác định ai từng xuất hiện trong chuỗi công việc. Đây là hai cách tiếp cận hoàn toàn khác nhau và có thể dẫn đến những kết quả pháp lý rất khác biệt.

Xác định đúng vai trò của từng cá nhân là yêu cầu của một nền tư pháp hiện đại

Trong các vụ án có nhiều người tham gia, điều quan trọng không phải là có bao nhiêu người xuất hiện trong quy trình mà là từng người đã thực hiện hành vi gì và hành vi đó có ý nghĩa như thế nào đối với việc thực hiện tội phạm.

Việc cá thể hóa trách nhiệm không chỉ bảo đảm xử lý đúng người thực sự giúp sức mà còn góp phần bảo vệ những người chỉ thực hiện công việc chuyên môn một cách ngay tình. Đây cũng là yêu cầu để duy trì sự cân bằng giữa hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm và nguyên tắc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự.

Cách tiếp cận này cũng thống nhất với quan điểm về ranh giới giữa chứng cứ và suy đoán trong việc xác định đồng phạm giúp sức, theo đó việc mở rộng trách nhiệm hình sự luôn phải dựa trên chứng cứ về nhận thức, ý chí và sự đóng góp thực tế của từng cá nhân.

Kết luận

Trong môi trường doanh nghiệp, việc nhiều người cùng tham gia một quy trình quản trị là điều bình thường và cần thiết. Tuy nhiên, quy trình công việc không phải là căn cứ để mặc nhiên xác định trách nhiệm hình sự, cũng như sự tham gia vào một chuỗi nghiệp vụ không đồng nghĩa với việc tham gia thực hiện tội phạm.

Trong bối cảnh hoạt động quản trị ngày càng chuyên môn hóa và có sự tham gia của nhiều chủ thể, việc phân định rõ ranh giới giữa trách nhiệm nghề nghiệp và trách nhiệm hình sự không chỉ giúp bảo đảm công bằng trong từng vụ án mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, nơi mỗi cá nhân được đánh giá đúng theo hành vi và chứng cứ liên quan đến mình. Đây cũng là lĩnh vực đòi hỏi sự phân tích thận trọng của luật sư và chuyên gia pháp lý nhằm bảo đảm rằng quyền lực buộc tội luôn được thực hiện trong đúng giới hạn của nhà nước pháp quyền.

Có thể khám phá thêm các bài nghiên cứu, bình luận pháp lý và phân tích chuyên sâu từ đội ngũ luật sư, chuyên gia của TAT Law Firm tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc 

Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ

Chủ tịch TAT Law Firm

Bài viết là sản phẩm nghiên cứu và bình luận pháp lý của Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, được xây dựng trên cơ sở phân tích quy định pháp luật, thực tiễn áp dụng và kinh nghiệm chuyên môn của tác giả. Mọi quan điểm trong bài viết nhằm mục đích nghiên cứu, phổ biến kiến thức pháp lý và thúc đẩy đối thoại học thuật.

Mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung dưới bất kỳ hình thức nào mà không ghi nhận đầy đủ nguồn dẫn đều có thể xâm phạm quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.