(Bài viết phát triển từ bài "Đồng phạm giúp sức trong pháp luật hình sự Việt Nam: Một số vấn đề về đánh giá chứng cứ khi xác định nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ” của Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm đã đăng trên Tạp chí Tòa án Nhân dân ngày 23/06/2026)
Hành vi hỗ trợ có mặc nhiên là đồng phạm giúp sức không?
Một hành vi hỗ trợ chỉ có thể được xem là đồng phạm giúp sức khi có căn cứ chứng minh rằng hành vi đó đã tạo điều kiện hoặc làm cho việc thực hiện tội phạm trở nên thuận lợi hơn, đồng thời người thực hiện hành vi có nhận thức và ý chí hướng đến việc hỗ trợ hành vi phạm tội.
Điều đó có nghĩa rằng bản thân hành vi hỗ trợ chưa đủ để phát sinh trách nhiệm hình sự. Giá trị pháp lý của hành vi còn phụ thuộc vào vai trò thực tế của nó trong toàn bộ diễn biến vụ án.
Không phải mọi sự hỗ trợ đều có ý nghĩa đối với việc phạm tội
Trong đời sống hàng ngày, con người thường xuyên giúp đỡ lẫn nhau thông qua nhiều hành vi bình thường như cho mượn xe, chuyển đồ, giao nhận tài liệu hoặc cung cấp thông tin.
Nếu chỉ nhìn vào bề ngoài của hành vi, rất khó để phân biệt đâu là hoạt động dân sự, nghề nghiệp hoặc xã hội thông thường và đâu là hành vi giúp sức cho việc phạm tội.
Chính vì vậy, việc đánh giá không thể dừng lại ở câu hỏi "có hỗ trợ hay không", mà phải tiếp tục làm rõ "sự hỗ trợ đó có ý nghĩa gì đối với việc thực hiện tội phạm".
Một hành vi chỉ thực sự có giá trị trong việc xác định đồng phạm khi nó góp phần làm cho kế hoạch phạm tội được thực hiện dễ dàng hơn, an toàn hơn hoặc có khả năng thành công cao hơn.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Giá trị của hành vi phải được đánh giá trong bối cảnh cụ thể
Cùng một hành vi nhưng trong những bối cảnh khác nhau có thể mang ý nghĩa pháp lý hoàn toàn khác nhau.
Ví dụ, việc cho người khác mượn phương tiện là một giao dịch diễn ra rất phổ biến trong đời sống. Tuy nhiên, nếu có căn cứ chứng minh người cho mượn biết rõ phương tiện sẽ được sử dụng để thực hiện tội phạm và vẫn chủ động tạo điều kiện thì hành vi đó có thể được nhìn nhận dưới góc độ khác.
Ngược lại, nếu việc hỗ trợ diễn ra như một hoạt động bình thường, người thực hiện không biết mục đích phạm tội và cũng không có sự thống nhất về ý chí với người phạm tội thì chỉ riêng hành vi hỗ trợ chưa đủ để xác lập vai trò đồng phạm.
Điều này cho thấy, không thể tách hành vi ra khỏi bối cảnh để đánh giá trách nhiệm hình sự.
Điều cần chứng minh là sự đóng góp thực tế
Một trong những vấn đề quan trọng khi xác định đồng phạm giúp sức là làm rõ hành vi hỗ trợ đã tác động như thế nào đến việc thực hiện tội phạm.
Nếu hành vi không tạo ra bất kỳ điều kiện nào làm thay đổi khả năng thực hiện tội phạm hoặc không có mối liên hệ với hậu quả xảy ra thì rất khó coi đó là sự giúp sức theo nghĩa của pháp luật hình sự.
Ngược lại, nếu hành vi tạo điều kiện đáng kể cho việc chuẩn bị, thực hiện hoặc che giấu quá trình phạm tội thì giá trị của hành vi sẽ được đánh giá khác.
Chính vì vậy, hoạt động chứng minh không chỉ dừng lại ở việc xác định có hành vi, mà còn phải làm rõ mức độ đóng góp của hành vi đó đối với việc thực hiện tội phạm.
Tránh đồng nhất mọi hành vi liên quan với hành vi giúp sức
Trong các vụ án có nhiều người tham gia, rất dễ xuất hiện xu hướng xem tất cả những người có liên quan đều đã góp phần vào việc phạm tội.
Tuy nhiên, pháp luật hình sự không xây dựng trách nhiệm dựa trên mức độ liên quan mà dựa trên vai trò thực tế của từng cá nhân.
Nếu mọi hành vi có liên hệ với vụ án đều bị xem là hành vi giúp sức thì phạm vi đồng phạm sẽ bị mở rộng rất lớn. Điều đó không chỉ làm mờ ranh giới giữa người có liên quan và người phạm tội mà còn làm suy giảm tính chính xác trong việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
Việc xác định đúng giá trị của từng hành vi vì thế không chỉ bảo đảm xử lý đúng người có tội mà còn góp phần bảo vệ những người thực hiện các hoạt động hợp pháp, ngay tình trong đời sống hoặc trong môi trường nghề nghiệp.
Việc đánh giá sự đóng góp thực tế của một hành vi cần được xem xét đồng thời với yếu tố nhận thức và ý chí. Nội dung này được phân tích toàn diện trong bài viết "Đồng phạm giúp sức trong pháp luật hình sự Việt Nam: Một số vấn đề về đánh giá chứng cứ khi xác định nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ".
Kết luận
Không phải mọi hành vi hỗ trợ đều là đồng phạm giúp sức. Trong pháp luật hình sự, điều có ý nghĩa quyết định không nằm ở việc một người đã thực hiện hành vi gì, mà nằm ở việc hành vi đó có thực sự góp phần vào việc thực hiện tội phạm và được thực hiện với nhận thức, ý chí phù hợp hay không.
Việc đánh giá đúng sự đóng góp của từng hành vi không chỉ giúp xác định chính xác trách nhiệm hình sự mà còn bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm trong tố tụng. Khi mỗi kết luận buộc tội đều dựa trên giá trị thực tế của hành vi thay vì sự liên tưởng từ bề ngoài, ranh giới giữa người giúp sức và người chỉ có liên quan mới được xác định một cách khách quan và công bằng.
Có thể khám phá thêm các bài nghiên cứu, bình luận pháp lý và phân tích chuyên sâu từ đội ngũ luật sư, chuyên gia của TAT Law Firm tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Bài viết là sản phẩm nghiên cứu và bình luận pháp lý của Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, được xây dựng trên cơ sở phân tích quy định pháp luật, thực tiễn áp dụng và kinh nghiệm chuyên môn của tác giả. Mọi quan điểm trong bài viết nhằm mục đích nghiên cứu, phổ biến kiến thức pháp lý và thúc đẩy đối thoại học thuật.
Mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung dưới bất kỳ hình thức nào mà không ghi nhận đầy đủ nguồn dẫn đều có thể xâm phạm quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.
