Không trực tiếp thực hiện hành vi nhưng vẫn bị liên đới trách nhiệm là một trong những điểm gây bất ngờ nhất đối với người quản lý doanh nghiệp và người quản lý vốn nhà nước. Điều này không xuất phát từ việc mở rộng trách nhiệm một cách tùy tiện, mà từ cách trách nhiệm được xác định dựa trên quyền kiểm soát, nghĩa vụ kiểm soát và khả năng chứng minh việc kiểm soát.
Không trực tiếp làm có bị xử lý không?
Không trực tiếp làm vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm nếu một người có quyền kiểm soát, có nghĩa vụ kiểm soát hoặc có khả năng ngăn chặn rủi ro nhưng không thực hiện việc kiểm soát cần thiết. Trong các vụ việc liên quan đến doanh nghiệp, quản lý vốn hoặc tài sản nhà nước, câu hỏi thường không chỉ là ai trực tiếp thực hiện hành vi, mà là ai có quyền biết, có quyền ngăn và có nghĩa vụ phải kiểm soát nhưng đã để rủi ro xảy ra.
Đây là điểm nhiều người dễ đánh giá sai. Họ tin rằng nếu không trực tiếp ký hợp đồng, không trực tiếp chuyển tiền, không trực tiếp làm thủ tục hoặc không trực tiếp thực hiện hành vi thì có thể đứng ngoài trách nhiệm. Nhưng trong logic pháp lý, không trực tiếp làm không đồng nghĩa với không liên quan, nếu vị trí của họ gắn với quyền kiểm soát đối với quyết định đó.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Hiểu lầm lớn nhất: không làm thì không chịu
Trong tư duy thông thường, trách nhiệm thường gắn với hành vi trực tiếp. Ai làm thì người đó chịu. Tuy nhiên, trong các vụ việc liên quan đến quản lý vốn và tài sản nhà nước, cách hiểu này không còn đủ. Trách nhiệm không chỉ được xác định bằng hành vi thực hiện, mà bằng vị trí kiểm soát trong toàn bộ quá trình.
Một người có thể không trực tiếp thực hiện hành vi, nhưng nếu họ có thẩm quyền phê duyệt, giám sát, yêu cầu dừng, yêu cầu làm rõ hoặc ngăn một rủi ro xảy ra, thì họ không thể chỉ dựa vào việc “không trực tiếp làm” để đứng ngoài. Khoảng cách giữa “không làm” và “không chịu trách nhiệm” chính là nơi nhiều rủi ro pháp lý phát sinh.
Không trực tiếp làm không đồng nghĩa với không có nghĩa vụ kiểm soát
Trong một tổ chức, mỗi vị trí đều gắn với quyền hạn và nghĩa vụ kiểm soát tương ứng. Khi một cá nhân có quyền phê duyệt, quyền giám sát hoặc quyền can thiệp vào quyết định, họ đồng thời có trách nhiệm kiểm soát rủi ro phát sinh từ quyết định đó. Nếu rủi ro xảy ra trong phạm vi họ có khả năng kiểm soát, nhưng hồ sơ không thể hiện họ đã kiểm soát một cách thực chất, thì việc không trực tiếp thực hiện hành vi không còn là yếu tố loại trừ trách nhiệm.
Đây là điểm khác biệt căn bản giữa trách nhiệm của người thực hiện nghiệp vụ và trách nhiệm của người quản lý. Người thực hiện có thể chịu trách nhiệm về hành vi cụ thể, nhưng người quản lý bị đặt câu hỏi về khả năng kiểm soát toàn bộ quá trình. Và trong nhiều trường hợp, chính câu hỏi thứ hai mới là câu hỏi quyết định.
Vết cắt thực chiến: trách nhiệm hội tụ về điểm kiểm soát
Trong vận hành thường ngày, trách nhiệm có vẻ được phân tán qua nhiều phòng ban, nhiều cấp phê duyệt và nhiều bước xử lý. Nhưng khi sự việc bị xem xét lại, toàn bộ cấu trúc này thường co lại về các điểm kiểm soát chính. Đó là những vị trí có quyền quyết định, quyền dừng, quyền yêu cầu giải trình hoặc quyền can thiệp vào hướng đi của giao dịch.
Khi đó, câu hỏi không còn là ai đã trực tiếp làm, mà là ai có thể ngăn việc đó xảy ra và đã không ngăn. Nếu không có dấu vết kiểm soát rõ ràng, trách nhiệm có thể tự động hội tụ tại những điểm kiểm soát này.
Quy trình không bảo vệ được người không kiểm soát
Một quy trình đầy đủ có thể chứng minh rằng các bước đã được thực hiện, nhưng không chứng minh rằng rủi ro đã được kiểm soát. Nếu một cá nhân có quyền kiểm soát nhưng không thể hiện việc kiểm soát một cách thực chất, thì việc tuân thủ quy trình không đủ để loại trừ trách nhiệm.
Nhiều người tin rằng mình an toàn vì quyết định đã đi qua đúng quy trình. Nhưng khi bị xem xét lại, quy trình chỉ trả lời câu hỏi “đã làm theo bước nào”, chứ không trả lời được câu hỏi “ai đã kiểm soát rủi ro và kiểm soát bằng cách nào”. Nếu câu hỏi thứ hai không có câu trả lời, quy trình không còn là lớp bảo vệ đáng tin cậy.
Khi nào trách nhiệm tự động hội tụ?
Trách nhiệm bắt đầu hội tụ khi xuất hiện đồng thời ba yếu tố: có hậu quả, có khả năng kiểm soát và không có khả năng giải trình việc kiểm soát. Khi ba yếu tố này cùng tồn tại, việc không trực tiếp thực hiện hành vi không còn nhiều ý nghĩa. Ở thời điểm đó, câu hỏi duy nhất là người có quyền kiểm soát đã làm gì để ngăn rủi ro xảy ra.
Sự hội tụ trách nhiệm vì vậy không phải là điều bất ngờ nếu nhìn từ cấu trúc quyền lực trong doanh nghiệp. Ai có quyền kiểm soát thì phải có dấu vết kiểm soát. Ai có quyền dừng thì phải giải thích vì sao đã không dừng. Ai có quyền yêu cầu làm rõ thì phải chứng minh mình đã đặt câu hỏi đúng lúc.
Cách duy nhất để tránh liên đới
Trong thực tế, cách duy nhất để tránh liên đới không phải là tách mình khỏi quyết định, mà là kiểm soát được quyết định ngay từ đầu và để lại dấu vết kiểm soát đủ rõ. Điều này đòi hỏi mỗi quyết định phải có cấu trúc minh bạch về thẩm quyền, dữ liệu, giả định, cảnh báo rủi ro và lý do lựa chọn phương án cuối cùng.
Một người quản lý không thể chỉ nói rằng mình không trực tiếp làm. Họ phải chứng minh được rằng trong phạm vi quyền hạn của mình, họ đã nhận diện rủi ro, đã yêu cầu làm rõ, đã đánh giá phương án và đã kiểm soát những điểm cốt lõi trước khi quyết định được thực hiện. Nếu không có dấu vết này, vị trí quản lý có thể trở thành điểm hội tụ trách nhiệm.
Không phải mọi rủi ro đều bắt đầu từ hành vi trực tiếp. Phần lớn bắt đầu từ những quyết định không được kiểm soát đến cùng.
Nếu bạn đang ở vị trí có quyền phê duyệt, giám sát hoặc kiểm soát, câu hỏi không phải là “mình có làm hay không”, mà là “mình có thể chứng minh đã kiểm soát hay chưa”.
Tìm hiểu cách thiết lập cấu trúc kiểm soát giúp quyết định có thể tự bảo vệ khi bị truy ngược tại: https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Liên đới không xuất hiện chỉ vì một người tham gia vào quyết định, mà xuất hiện khi người đó không chứng minh được việc kiểm soát trong phạm vi trách nhiệm của mình. Nếu không có dấu vết kiểm soát, trách nhiệm sẽ tự hội tụ khi bị truy ngược.
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
Chuyên gia về kiểm soát rủi ro pháp lý và rủi ro hình sự trong quản trị doanh nghiệp.“Không trực tiếp làm không giúp anh đứng ngoài. Không kiểm soát được mới là lý do khiến anh phải chịu trách nhiệm.”
Bài viết thuộc hệ tư duy Criminal Risk Control (CRC) – mô hình phân tích rủi ro pháp lý và rủi ro hình sự trong quản trị doanh nghiệp do Luật sư Trương Anh Tú và TAT Law Firm phát triển từ thực tiễn xử lý các vụ việc bị thanh tra, kiểm toán, điều tra và truy xét trách nhiệm.
CRC không phải là kiến thức pháp lý phổ thông, mà là cấu trúc tư duy nhằm giải quyết một vấn đề duy nhất: một quyết định có thể tự bảo vệ khi bị đọc lại hay không. Toàn bộ nội dung, cấu trúc lập luận và hệ thống khái niệm trong bài được bảo hộ theo quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ. Mọi hành vi sao chép, tái cấu trúc hoặc sử dụng cho mục đích thương mại khi chưa có sự chấp thuận đều bị xem là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
CRC không được tạo ra để phổ biến đại trà. Nó được tạo ra để phân biệt giữa người hiểu rủi ro và người sẽ phải đối mặt với rủi ro.
Gợi ý xem thêm:
Người quản lý vốn nhà nước: Anh là ai khi một quyết định bị gọi lại?
Bị thanh tra vốn nhà nước: điều cần làm trước khi trả lời câu hỏi đầu tiên
Làm việc với thanh tra, kiểm toán: ai nên nói và nói đến đâu?
Người quản lý vốn nhà nước có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
