Lá phiếu HĐQT: quyền hay trách nhiệm trong doanh nghiệp có vốn nhà nước?

Tác giả: Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm

Trong quản trị doanh nghiệp, lá phiếu HĐQT thường được nhìn như một quyền, thể hiện vai trò của thành viên trong việc định hướng chiến lược và quyết định các vấn đề quan trọng. Tuy nhiên, trong các doanh nghiệp có vốn nhà nước, lá phiếu đó không chỉ là quyền, mà còn là một dấu vết pháp lý có thể bị truy ngược khi quyết định bị xem xét lại.

Câu hỏi cần đặt ra không còn là nên biểu quyết như thế nào, mà là: lá phiếu đó sẽ được hiểu như thế nào khi bị đọc lại.

Khi lá phiếu không còn chỉ là quyền

Trong vận hành, biểu quyết là công cụ để ra quyết định tập thể. Mỗi thành viên HĐQT thể hiện quan điểm của mình dựa trên thông tin được cung cấp, tham mưu từ các bộ phận và mục tiêu chung của doanh nghiệp.

Cách nhìn này khiến lá phiếu được xem là quyền. Quyền đồng ý, quyền phản đối, quyền tham gia định hình quyết định. Tuy nhiên, khi rủi ro xuất hiện, cách nhìn này thay đổi.

Trong truy xét, lá phiếu không còn là biểu hiện của quyền, mà là dấu vết của trách nhiệm. Nó ghi nhận việc một cá nhân đã đồng ý với một phương án cụ thể, tại một thời điểm cụ thể, với những thông tin nhất định. Và chính dấu vết này trở thành điểm mà hệ thống pháp lý có thể truy ngược.

Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm

Bài học từ case Nguyễn Kim – SADECO

Trong vụ vụ Nguyễn Kim – SADECO, báo chí ghi nhận việc biểu quyết thông qua phương án phát hành cổ phần đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng trong việc xác định trách nhiệm của các cá nhân liên quan.

Điểm cần nhìn không phải là từng lá phiếu đúng hay sai, mà là việc biểu quyết đã đặt các thành viên HĐQT vào vị trí nào trong cấu trúc quyết định. Khi phương án bị xem xét lại, lá phiếu không còn là một hành vi mang tính thủ tục, mà trở thành bằng chứng cho việc tham gia vào quá trình hình thành quyết định.

Điều này cho thấy một thực tế: trong doanh nghiệp có vốn nhà nước, lá phiếu không chỉ mang giá trị quản trị, mà còn mang giá trị pháp lý.

Vì sao trách nhiệm không chia đều theo số lượng phiếu

Một quyết định HĐQT thường là kết quả của nhiều lá phiếu. Điều này dễ tạo ra cảm giác rằng trách nhiệm được chia đều giữa các thành viên. Tuy nhiên, trong truy xét, trách nhiệm không được phân bổ theo tỷ lệ phiếu, mà theo vị trí kiểm soát và nghĩa vụ kiểm soát.

Người có quyền biểu quyết không chỉ thể hiện ý kiến, mà còn thể hiện rằng mình chấp nhận phương án đó với tư cách là người có nghĩa vụ bảo đảm lợi ích của công ty, của cổ đông và trong một số trường hợp là của phần vốn nhà nước.

Nếu không có bằng chứng cho thấy việc biểu quyết được thực hiện sau khi đã kiểm soát đầy đủ rủi ro, thì lá phiếu đồng ý có thể trở thành điểm hội tụ trách nhiệm.

Khi biểu quyết dựa trên hồ sơ nhưng hồ sơ không đủ

Một trong những lập luận phổ biến là việc biểu quyết dựa trên hồ sơ đã được chuẩn bị bởi các bộ phận chuyên môn và đã được pháp chế rà soát. Điều này đúng về mặt quy trình, nhưng chưa đủ về mặt bảo vệ.

Hồ sơ có thể đầy đủ về hình thức, nhưng không phản ánh được logic quyết định hoặc quá trình kiểm soát thực chất. Nếu hồ sơ không thể hiện được vì sao phương án đó được lựa chọn, vì sao các rủi ro được chấp nhận và vì sao không có phương án khác, thì việc dựa vào hồ sơ để biểu quyết không đủ để bảo vệ người biểu quyết.

Khi đó, câu hỏi không còn là hồ sơ có hay không, mà là hồ sơ chứng minh được điều gì.

Pháp chế nội bộ và giới hạn trong việc “bảo vệ” lá phiếu

Pháp chế nội bộ có thể giúp kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ, bảo đảm quy trình được tuân thủ và giảm các sai sót rõ ràng. Tuy nhiên, pháp chế không thể thay thế nghĩa vụ kiểm soát của người biểu quyết.

Việc “pháp chế đã xem” không đồng nghĩa với việc lá phiếu đã an toàn. Pháp chế kiểm tra trong hệ thống, còn rủi ro thường xuất hiện khi quyết định bị đọc lại từ bên ngoài hệ thống.

Do đó, pháp chế là một lớp kiểm soát cần thiết, nhưng không phải là lớp bảo vệ cuối cùng cho lá phiếu HĐQT.

Lá phiếu HĐQT dưới góc nhìn CRC

CRC nhìn lá phiếu không chỉ như một hành vi biểu quyết, mà như một điểm dữ liệu trong cấu trúc quyết định. Mỗi lá phiếu cần có khả năng được giải thích: vì sao đồng ý, dựa trên dữ liệu nào, đã cân nhắc những rủi ro nào và đã kiểm soát đến đâu.

Điều này đòi hỏi việc biểu quyết không chỉ dựa trên niềm tin vào hồ sơ, mà dựa trên một quá trình kiểm soát có thể được ghi nhận và chứng minh. Khi đó, lá phiếu không chỉ là quyền, mà là một phần của cấu trúc tự bảo vệ của quyết định.

Khi nào lá phiếu trở thành rủi ro

Lá phiếu trở thành rủi ro khi nó tồn tại mà không có logic đi kèm. Khi không có dấu vết về việc đặt câu hỏi, không có yêu cầu làm rõ, không có phản biện hoặc không có cơ sở cho việc lựa chọn phương án, thì lá phiếu đồng ý trở nên rất yếu khi bị xem xét lại.

Ngược lại, một lá phiếu được đặt trong một cấu trúc có kiểm soát, có dữ liệu, có lý do rõ ràng và có dấu vết thể hiện quá trình cân nhắc sẽ có khả năng tự bảo vệ cao hơn rất nhiều.

Quyền hay trách nhiệm câu trả lời không nằm ở khái niệm

Câu hỏi “lá phiếu HĐQT là quyền hay trách nhiệm” không thể trả lời bằng một lựa chọn. Trong vận hành, đó là quyền. Trong truy xét, đó là trách nhiệm.

Vấn đề không nằm ở việc gọi tên, mà nằm ở việc hiểu được hai tầng này tồn tại đồng thời. Một lá phiếu có thể giúp doanh nghiệp ra quyết định nhanh chóng trong hiện tại, nhưng cũng có thể trở thành điểm truy ngược trong tương lai nếu không được đặt trong một cấu trúc kiểm soát phù hợp.

Kết luận

Trong doanh nghiệp có vốn nhà nước, lá phiếu HĐQT không chỉ là công cụ quản trị, mà còn là dấu vết pháp lý. Nó ghi nhận vị trí của người biểu quyết trong cấu trúc quyết định, và có thể trở thành điểm hội tụ trách nhiệm khi quyết định bị đọc lại.

Vì vậy, điều cần kiểm soát không chỉ là nội dung của quyết định, mà là cả cách lá phiếu được đặt vào trong một logic có thể giải thích và bảo vệ.

Một lá phiếu có thể giúp doanh nghiệp đi nhanh hơn trong hiện tại, nhưng cũng có thể trở thành điểm bị truy ngược trong tương lai.

Vấn đề không nằm ở việc bạn đã biểu quyết đúng hay sai theo thông tin tại thời điểm đó. Vấn đề nằm ở chỗ: khi quyết định bị đọc lại trong một bối cảnh khác, bạn có thể giải thích được điều gì về lá phiếu của mình.

Thực tiễn cho thấy, rủi ro pháp lý không xuất hiện ở hành vi biểu quyết, mà xuất hiện ở khoảng trống giải trình phía sau lá phiếu. Khi không có dữ liệu, không có dấu vết kiểm soát và không có logic đủ rõ, một quyết định từng được thông qua hợp lý có thể trở thành điểm hội tụ trách nhiệm.

Đó cũng là lý do mô hình Criminal Risk Control (CRC) được xây dựng: không để doanh nghiệp chỉ “ra quyết định đúng”, mà bảo đảm mỗi quyết định – và từng lá phiếu trong đó – có thể tự bảo vệ khi bị truy xét.

Nếu bạn đang tham gia HĐQT hoặc đứng trong các quyết định liên quan đến vốn và tài sản, điều cần thiết không phải là thêm một lá phiếu, mà là kiểm soát được ý nghĩa pháp lý của lá phiếu đó.

Tìm hiểu cách CRC giúp một quyết định và từng lá phiếu có thể đứng vững khi bị đọc lại tại đây: https://tatlawfirm.com/crc