Luật Đất đai sửa đổi được kỳ vọng tháo gỡ nhiều điểm nghẽn trong quản lý, khai thác và sử dụng đất đai. Tuy nhiên, để những quy định tiến bộ thực sự phát huy hiệu quả, vấn đề quan trọng không chỉ nằm ở nội dung của luật, mà còn ở tâm lý và sự an tâm pháp lý của người thực thi.
Luật mới cần một tinh thần thực thi mới
Mỗi lần sửa đổi Luật Đất đai đều đặt ra kỳ vọng rất lớn đối với xã hội. Bởi đất đai không chỉ là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, mà còn là nền tảng của quyền tài sản, phát triển hạ tầng, thị trường bất động sản, sản xuất kinh doanh và đời sống dân sinh.
Trong nhiều năm qua, không ít vướng mắc liên quan đến đất đai đã kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp và cả hoạt động quản lý nhà nước. Có người dân sử dụng đất ổn định nhưng chậm được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Có dự án bất động sản bị đình trệ vì vướng thủ tục pháp lý. Có doanh nghiệp không thể triển khai đầu tư do chưa hoàn tất nghĩa vụ tài chính về đất. Có địa phương gặp khó trong xác định giá đất, bồi thường, thu hồi đất hoặc xử lý các hồ sơ chuyển tiếp qua nhiều thời kỳ.
Luật Đất đai sửa đổi được ban hành nhằm góp phần tháo gỡ những điểm nghẽn đó. Nhưng một đạo luật dù được thiết kế tốt đến đâu cũng không thể tự mình tạo ra chuyển biến nếu quá trình thực thi không thông suốt. Luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi người có thẩm quyền dám áp dụng, dám quyết định và dám chịu trách nhiệm trong khuôn khổ pháp luật.
Vấn đề đặt ra là: người thực thi có đủ yên tâm để quyết đúng hay không?
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Tâm lý sợ sai có thể làm chậm cả hệ thống
Trong lĩnh vực đất đai, mỗi quyết định hành chính thường gắn với giá trị tài sản lớn và lợi ích của nhiều chủ thể. Một chữ ký có thể liên quan đến quyền lợi của hàng trăm hộ dân, nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp, nguồn thu ngân sách hoặc tính pháp lý của cả một dự án. Chính vì vậy, yêu cầu thận trọng là cần thiết.
Tuy nhiên, thận trọng không đồng nghĩa với né tránh. Nếu người thực thi luôn đặt mình trong trạng thái “không ký là an toàn nhất”, thì hệ thống hành chính sẽ rất khó vận hành hiệu quả. Khi hồ sơ nào cũng phải xin ý kiến nhiều vòng, khi quyết định nào cũng bị đẩy lên cấp trên, khi mọi vấn đề đều chờ hướng dẫn, thì cải cách pháp luật sẽ bị chậm lại ngay từ khâu tổ chức thực hiện.
Thực tế cho thấy, có những vướng mắc đất đai không hẳn do thiếu quy định, mà do người có thẩm quyền không dám quyết. Nguyên nhân xuất phát từ nỗi lo rằng quyết định hôm nay có thể bị xem xét lại sau nhiều năm, trong một bối cảnh pháp lý, dữ liệu và nhận thức đã thay đổi.
Đây là tâm lý không khó hiểu. Lĩnh vực đất đai vốn phức tạp, lịch sử quản lý kéo dài, hồ sơ nhiều khi không đầy đủ, quy định pháp luật qua các thời kỳ có sự khác nhau. Người thực thi phải xử lý những tình huống không phải lúc nào cũng có đáp án tuyệt đối rõ ràng. Nếu mọi rủi ro đều có thể bị cá nhân hóa thành trách nhiệm của người ký, thì xu hướng phòng thủ là điều dễ xảy ra.
Nhưng khi tâm lý phòng thủ lan rộng, người chịu thiệt đầu tiên là người dân và doanh nghiệp.
Người dân, doanh nghiệp chịu hệ quả từ sự trì hoãn
Đối với người dân, chậm giải quyết hồ sơ đất đai đồng nghĩa với việc quyền tài sản bị treo. Một thửa đất chưa được cấp sổ đỏ hoặc chưa được cập nhật biến động sẽ khó chuyển nhượng, thế chấp, tặng cho, thừa kế hoặc bảo vệ khi có tranh chấp. Quyền sử dụng đất tuy tồn tại trên thực tế nhưng chưa được ghi nhận đầy đủ về mặt pháp lý, làm phát sinh nhiều rủi ro trong đời sống dân sự.
Đối với doanh nghiệp, sự chậm trễ trong thủ tục đất đai có thể làm đình trệ cả một kế hoạch đầu tư. Dự án không thể triển khai, dòng vốn bị kẹt, chi phí tài chính tăng lên, nhà thầu và người lao động bị ảnh hưởng. Trong thị trường bất động sản, một dự án bị vướng pháp lý không chỉ là câu chuyện của chủ đầu tư, mà còn tác động đến người mua nhà, ngân hàng, nhà cung cấp, chính quyền địa phương và nguồn thu ngân sách.
Đối với Nhà nước, nguồn lực đất đai không được khai thác hiệu quả cũng là một sự lãng phí. Khi các dự án hợp pháp không thể triển khai, khi tài sản của người dân không được đưa vào lưu thông, khi doanh nghiệp không thể sử dụng đất để sản xuất kinh doanh, nền kinh tế mất đi một động lực quan trọng.
Vì vậy, tháo gỡ tâm lý sợ trách nhiệm không phải để bảo vệ sự tùy tiện của cán bộ, mà để bảo vệ khả năng vận hành của chính sách. Nếu luật mở đường nhưng người thực thi không dám đi, con đường đó vẫn bị bỏ trống.
Bảo vệ người dám quyết đúng không phải là miễn trách nhiệm
Một điểm cần được nhìn nhận rõ là bảo vệ người thực thi không có nghĩa là miễn trách nhiệm cho mọi quyết định hành chính. Trong lĩnh vực đất đai, mọi hành vi cố ý làm trái, trục lợi, thông đồng, hợp thức hóa sai phạm, gây thất thoát tài sản nhà nước hoặc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của người dân đều phải bị xử lý nghiêm minh.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa sai phạm có lỗi và rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Không thể đánh đồng một người cố ý làm sai với một người đã hành động đúng thẩm quyền, đúng quy trình, dựa trên hồ sơ hợp lệ, có ý kiến chuyên môn và không có động cơ vụ lợi.
Người thực thi cần được bảo vệ khi họ quyết định trên cơ sở pháp luật và vì lợi ích chung. Một quyết định có thể phát sinh tranh luận sau này, nhưng nếu tại thời điểm ban hành, người có thẩm quyền đã tuân thủ quy trình, cân nhắc đầy đủ căn cứ, không che giấu thông tin, không hưởng lợi cá nhân, thì cần có cơ chế đánh giá trách nhiệm công bằng.
Ngược lại, nếu người thực thi biết sai vẫn làm, bỏ qua cảnh báo pháp lý, cố ý tạo lợi ích cho một nhóm chủ thể hoặc làm trái quy định để trục lợi, thì không thể nhân danh “dám nghĩ, dám làm” để né tránh trách nhiệm.
Do đó, điều cần thiết là xây dựng một ranh giới rõ ràng: người làm đúng phải được bảo vệ, người làm sai phải bị xử lý. Khi ranh giới này rõ, bộ máy sẽ bớt sợ hãi nhưng vẫn giữ được kỷ cương.
Cần đánh giá quyết định theo bối cảnh tại thời điểm ban hành
Một nguyên tắc quan trọng trong bảo vệ người thực thi là phải đánh giá quyết định hành chính theo bối cảnh tại thời điểm nó được ban hành. Không nên dùng nhận thức, tài liệu hoặc cách hiểu pháp luật của nhiều năm sau để quy trách nhiệm một cách máy móc cho quyết định trước đó.
Trong lĩnh vực đất đai, rất nhiều hồ sơ có lịch sử kéo dài qua nhiều giai đoạn. Có những quyết định được đưa ra khi pháp luật chưa đầy đủ, dữ liệu thị trường chưa hoàn thiện, hồ sơ địa chính còn thiếu, cách hiểu giữa các cơ quan chưa thống nhất. Nếu sau này phát sinh thay đổi về chính sách hoặc xuất hiện cách giải thích mới, việc xem xét trách nhiệm cần đặt trong điều kiện thực tế mà người thực thi đã đối mặt tại thời điểm quyết định.
Điều này không nhằm hợp thức hóa sai phạm, mà nhằm bảo đảm sự công bằng. Người thực thi chỉ có thể chịu trách nhiệm về những gì họ biết, buộc phải biết và có khả năng kiểm soát. Không thể yêu cầu họ dự báo mọi thay đổi trong tương lai hoặc chịu toàn bộ rủi ro từ những khoảng trống của hệ thống pháp luật.
Khi nguyên tắc này được áp dụng nhất quán, người thực thi sẽ có thêm niềm tin để xử lý các hồ sơ khó, các dự án tồn đọng và các tình huống chuyển tiếp. Họ sẽ hiểu rằng nếu làm đúng quy trình, đúng thẩm quyền, trung thực và không vụ lợi, họ có cơ sở được bảo vệ.
Luật Đất đai sửa đổi cần đi cùng cơ chế thực thi an toàn
Để Luật Đất đai sửa đổi phát huy hiệu quả, việc ban hành văn bản hướng dẫn là chưa đủ. Cần có cơ chế thực thi an toàn, rõ ràng và có thể kiểm chứng. Cơ chế đó phải giúp người thực thi biết họ được làm gì, phải làm đến đâu, trách nhiệm được xác định theo tiêu chí nào và trường hợp nào được bảo vệ.
Trước hết, các quy định liên quan đến cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, xác định giá đất, xử lý dự án tồn đọng, bồi thường, hỗ trợ tái định cư và thủ tục chuyển tiếp cần được hướng dẫn cụ thể, hạn chế tối đa khoảng trống trong áp dụng.
Tiếp theo, cần tăng cường cơ chế tham vấn liên ngành, lưu vết hồ sơ và giải trình quyết định. Người thực thi muốn được bảo vệ thì quá trình ra quyết định cũng phải minh bạch. Hồ sơ phải thể hiện rõ căn cứ pháp lý, ý kiến chuyên môn, tài liệu đánh giá và lý do lựa chọn phương án xử lý.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế phân loại trách nhiệm. Không thể mọi sai sót đều bị xem như nhau. Cần phân biệt lỗi cố ý, lỗi vô ý, rủi ro khách quan, vướng mắc do quy định pháp luật chưa rõ và hậu quả phát sinh do thay đổi chính sách. Chỉ khi trách nhiệm được phân loại hợp lý, người thực thi mới không bị đặt trong trạng thái luôn sợ bị quy kết.
Kết luận: Không thể cải cách bằng nỗi sợ
Luật Đất đai sửa đổi mang theo kỳ vọng khơi thông nguồn lực, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Nhưng kỳ vọng đó chỉ có thể thành hiện thực nếu người thực thi được đặt trong một môi trường pháp lý đủ rõ ràng và đủ an toàn để dám quyết đúng.
Một nền hành chính hiệu quả không thể vận hành bằng tâm lý sợ sai. Cũng không thể phát triển nếu người làm đúng không được bảo vệ, trong khi người không làm gì lại an toàn hơn người dám chịu trách nhiệm.
Điều cần thiết không phải là nới lỏng kỷ cương, mà là thiết lập một cơ chế công bằng: xử lý nghiêm người cố ý làm sai, đồng thời bảo vệ người hành động đúng thẩm quyền, đúng quy trình, không vụ lợi và vì lợi ích chung.
Khi người thực thi yên tâm quyết đúng, Luật Đất đai sửa đổi mới có thể đi vào cuộc sống. Và khi luật đi vào cuộc sống bằng những quyết định cụ thể, nguồn lực đất đai mới thực sự được khơi thông.
Bài viết phân tích yêu cầu thực thi Luật Đất đai sửa đổi theo hướng không chỉ hoàn thiện quy định pháp luật, mà còn cần bảo vệ người thực thi khi họ dám quyết đúng, đúng thẩm quyền, đúng quy trình, không vụ lợi và vì lợi ích chung. Việc bảo vệ người làm đúng không phải là miễn trách nhiệm, mà nhằm tạo cơ chế công bằng: xử lý nghiêm hành vi cố ý làm sai, đồng thời khuyến khích tinh thần trách nhiệm để tháo gỡ vướng mắc, bảo vệ quyền lợi người dân, doanh nghiệp và khơi thông nguồn lực đất đai.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
