Người tham mưu có mặc nhiên là đồng phạm giúp sức không?
Người tham mưu, chuyên viên hoặc người ký nháy hồ sơ không mặc nhiên là đồng phạm giúp sức chỉ vì họ tham gia vào quá trình xử lý công việc. Đồng phạm giúp sức chỉ được xác định khi có căn cứ chứng minh người đó biết mục đích phạm tội, có ý chí cùng thực hiện và có hành vi thực tế tạo điều kiện cho việc phạm tội diễn ra.
Nói cách khác, việc tham gia vào một quy trình nghiệp vụ không đồng nghĩa với việc tham gia thực hiện tội phạm. Trách nhiệm hình sự không phát sinh từ chức danh, vị trí công tác hay sự hiện diện trong quy trình xử lý hồ sơ, mà phát sinh từ hành vi và ý chí cụ thể của từng cá nhân.
Quy trình công việc không đồng nghĩa với sự tham gia phạm tội
Trong hoạt động của doanh nghiệp hoặc cơ quan nhà nước, một quyết định thường được hình thành qua nhiều bước. Có người thu thập thông tin, có người nghiên cứu hồ sơ, có người đưa ra ý kiến chuyên môn, có người kiểm tra tính pháp lý và cuối cùng mới đến người có thẩm quyền quyết định.
Sự phân công này phản ánh cơ chế quản trị hiện đại nhằm bảo đảm tính chuyên môn và kiểm soát rủi ro. Vì vậy, việc một cá nhân tham gia vào quy trình xử lý hồ sơ không tự thân cho thấy họ đã cùng thực hiện hành vi phạm tội với người ra quyết định.
Nếu chỉ căn cứ vào việc một người từng tham gia xử lý hồ sơ để suy luận rằng họ phải biết toàn bộ mục đích hoặc kế hoạch của người khác thì trách nhiệm hình sự sẽ bị mở rộng vượt quá giới hạn mà pháp luật cho phép.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Khi nào người tham mưu có thể bị xem là đồng phạm giúp sức?
Trong một số trường hợp, người tham mưu hoặc chuyên viên vẫn có thể bị xác định là đồng phạm giúp sức nếu cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh được đầy đủ các yếu tố cấu thành trách nhiệm hình sự.
Chẳng hạn, nếu một người biết rõ mục đích phạm tội của người ra quyết định, chủ động đề xuất phương án nhằm che giấu hành vi vi phạm hoặc cố ý chuẩn bị tài liệu, hồ sơ để tạo điều kiện cho việc phạm tội được thực hiện thì hành vi đó có thể vượt ra ngoài phạm vi công việc thông thường.
Điều quan trọng là trách nhiệm hình sự không được xác lập chỉ từ việc "đã tham gia xử lý hồ sơ", mà phải dựa trên chứng cứ chứng minh người đó thực sự tham gia vào quá trình thực hiện tội phạm với nhận thức và ý chí tương ứng.
Vì sao không thể quy kết trách nhiệm từ chức danh hoặc vị trí công việc?
Trong thực tiễn, các vụ án liên quan đến doanh nghiệp thường có số lượng người tham gia rất lớn. Một dự án có thể đi qua nhiều phòng ban, nhiều cấp kiểm tra và nhiều người ký xác nhận ở các giai đoạn khác nhau.
Nếu chỉ vì một cá nhân giữ vai trò chuyên viên, kế toán, pháp chế hoặc thư ký mà mặc nhiên cho rằng họ phải chịu trách nhiệm như người thực hành thì sẽ xuất hiện nguy cơ đồng nhất trách nhiệm quản trị với trách nhiệm hình sự.
Cách tiếp cận này không chỉ làm mờ ranh giới giữa người thực sự tham gia phạm tội và người thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, mà còn có thể tạo ra tâm lý e ngại trong hoạt động quản trị. Khi bất kỳ sự tham gia nào cũng có thể bị suy diễn thành đồng phạm, nhiều người sẽ lựa chọn né tránh tham mưu, hạn chế đưa ra ý kiến hoặc chỉ thực hiện công việc một cách hình thức để giảm thiểu rủi ro cho bản thân.
Về lâu dài, điều này không giúp nâng cao hiệu quả quản trị mà còn làm giảm chất lượng của quá trình ra quyết định trong tổ chức.
Xác định đúng trách nhiệm để bảo đảm công bằng trong tố tụng
Trong một nhà nước pháp quyền, trách nhiệm hình sự luôn là trách nhiệm cá nhân. Mỗi người chỉ phải chịu trách nhiệm đối với hành vi của chính mình khi có đủ căn cứ chứng minh về nhận thức, ý chí và sự đóng góp thực tế đối với việc thực hiện tội phạm.
Điều đó cũng có nghĩa rằng cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ vai trò cụ thể của từng cá nhân thay vì suy luận từ vị trí công tác, mối quan hệ hoặc sự tham gia trong quy trình xử lý hồ sơ.
Cách tiếp cận này vừa bảo đảm xử lý nghiêm những người thực sự giúp sức cho tội phạm, vừa bảo vệ những người chỉ thực hiện nhiệm vụ chuyên môn một cách ngay tình và đúng phạm vi trách nhiệm của mình.
Việc xác định ranh giới giữa người tham gia quy trình công việc và người thực sự giúp sức cho tội phạm cũng gắn liền với cách hiểu về ranh giới giữa chứng cứ và suy đoán khi xác định đồng phạm giúp sức, đặc biệt trong việc đánh giá nhận thức, ý chí và sự đóng góp của từng cá nhân.
Kết luận
Người tham mưu, chuyên viên hoặc người ký nháy hồ sơ không mặc nhiên trở thành đồng phạm giúp sức chỉ vì họ xuất hiện trong quy trình xử lý công việc. Điều quyết định vẫn là chứng cứ chứng minh họ có cùng nhận thức, cùng ý chí và có hành vi thực tế tạo điều kiện cho việc phạm tội.
Trong bối cảnh các mô hình quản trị ngày càng phức tạp, việc phân định đúng ranh giới giữa trách nhiệm nghề nghiệp và trách nhiệm hình sự không chỉ góp phần bảo đảm công bằng trong từng vụ án mà còn thể hiện năng lực thiết kế và kiểm soát quyền lực của một nền tư pháp hiện đại. Đây cũng là lĩnh vực đòi hỏi sự phân tích thận trọng của luật sư và chuyên gia pháp lý nhằm bảo đảm rằng trách nhiệm hình sự chỉ được xác lập trên cơ sở chứng cứ, thay vì những suy luận xuất phát từ chức danh hay vị trí công tác.
Có thể khám phá thêm các bài nghiên cứu, bình luận pháp lý và phân tích chuyên sâu từ đội ngũ luật sư, chuyên gia của TAT Law Firm tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Bài viết là sản phẩm nghiên cứu và bình luận pháp lý của Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, được xây dựng trên cơ sở phân tích quy định pháp luật, thực tiễn áp dụng và kinh nghiệm chuyên môn của tác giả. Mọi quan điểm trong bài viết nhằm mục đích nghiên cứu, phổ biến kiến thức pháp lý và thúc đẩy đối thoại học thuật.
Mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung dưới bất kỳ hình thức nào mà không ghi nhận đầy đủ nguồn dẫn đều có thể xâm phạm quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.
