Mỗi lần sửa đổi Bộ luật Hình sự, tranh luận xã hội thường tập trung vào một vấn đề quen thuộc: hình phạt có còn đủ nghiêm khắc hay không. Đặc biệt với những đề xuất giảm bớt án tử hình hoặc mở rộng các chế tài thay thế, nhiều ý kiến cho rằng pháp luật đang trở nên “mềm” hơn trước các hành vi vi phạm nghiêm trọng.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, vấn đề lớn nhất của luật hình sự hiện nay có lẽ không nằm ở chuyện nặng hay nhẹ. Điều đáng lo hơn là ranh giới can thiệp của công cụ hình sự đang ngày càng mở rộng trong khi khả năng dự báo pháp lý của xã hội lại chưa theo kịp.
Bởi trong một nền kinh tế và môi trường xã hội vận động nhanh, điều người dân và doanh nghiệp cần không chỉ là sự nghiêm khắc của pháp luật, mà còn là cảm giác có thể nhận diện rõ giới hạn an toàn trước khi hành động.
Không phải mọi sai lệch đều cần bị kéo vào quỹ đạo hình sự
Trong thực tế, pháp luật hình sự là công cụ can thiệp mạnh nhất của Nhà nước đối với quyền tự do của cá nhân. Vì vậy, nguyên tắc quan trọng nhất của luật hình sự hiện đại không phải là mở rộng tối đa khả năng xử lý, mà là xác định đúng giới hạn can thiệp.
Tuy nhiên, trong nhiều giai đoạn, xã hội thường có xu hướng kỳ vọng công cụ hình sự sẽ giải quyết được hầu hết các vấn đề phát sinh. Mỗi khi xuất hiện sai phạm lớn, yêu cầu đầu tiên thường là tăng nặng chế tài hoặc bổ sung thêm hành vi xử lý hình sự.
Cách tiếp cận này có thể tạo ra hiệu ứng răn đe tức thời, nhưng cũng kéo theo một hệ quả khác: phạm vi rủi ro pháp lý bắt đầu mở rộng nhanh hơn khả năng nhận diện của người tuân thủ.
Trong khi đó, không phải mọi sai sót đều có cùng bản chất.
Có những hành vi xuất phát từ động cơ vụ lợi rõ ràng và cần xử lý nghiêm khắc bằng công cụ hình sự. Nhưng cũng có những trường hợp phát sinh từ khoảng trống pháp lý, từ sai lệch quản trị hoặc từ môi trường kinh doanh thay đổi quá nhanh khiến quy định chưa theo kịp thực tiễn. (lsvn.vn)
Nếu mọi dạng sai lệch đều bị kéo vào cùng một cơ chế xử lý, ranh giới giữa “rủi ro kinh doanh”, “sai sót quản trị” và “trách nhiệm hình sự” sẽ ngày càng trở nên mong manh hơn.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Một hệ thống pháp luật khó dự báo sẽ làm tăng chi phí sợ hãi của xã hội
Điều nguy hiểm nhất của việc mở rộng can thiệp hình sự không phải lúc nào cũng là số lượng vụ án tăng lên. Hệ quả lớn hơn nằm ở tâm lý phòng thủ mà nó tạo ra trong xã hội.
Khi người dân và doanh nghiệp không còn chắc chắn đâu là giới hạn pháp lý an toàn, họ sẽ bắt đầu vận hành trong trạng thái dè chừng.
Một quyết định kinh doanh dù hợp lý vẫn có thể bị lo ngại sẽ bị nhìn nhận khác đi trong tương lai. Một mô hình mới dù chưa có quy định cấm rõ ràng vẫn tạo ra cảm giác rủi ro vì không ai chắc cách cơ quan quản lý sẽ diễn giải sau này.
Đây là dạng chi phí rất khó nhìn thấy nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường phát triển.
Doanh nghiệp sẽ giảm tốc độ đổi mới. Người quản trị sẽ ưu tiên phương án an toàn thủ tục hơn lựa chọn hiệu quả. Những quyết định cần tính đột phá sẽ dần bị thay thế bằng tư duy “không làm sẽ ít rủi ro hơn”.
Khi đó, xã hội có thể an toàn hơn về mặt hình thức, nhưng lại mất đi động lực phát triển dài hạn.
Nhân văn không phải là giảm án bằng mọi giá
Một trong những hiểu lầm phổ biến hiện nay là cứ giảm bớt hình phạt hoặc hạn chế áp dụng án tử hình thì đồng nghĩa với “nhân văn hơn”.
Nhưng giá trị nhân văn của pháp luật không thể được đo đơn giản bằng việc nặng hay nhẹ.
Một hệ thống pháp luật chỉ thật sự nhân văn khi nó đủ khả năng phân biệt đúng bản chất của hành vi để lựa chọn công cụ xử lý phù hợp.
Không phải mọi hành vi đều cần sử dụng đến công cụ hình sự. Và cũng không phải mọi rủi ro đều cần được giải quyết bằng sự trừng phạt mạnh nhất của Nhà nước.
Trong nhiều trường hợp, các cơ chế hành chính, dân sự hoặc kinh tế có thể tạo ra hiệu quả điều chỉnh tốt hơn mà vẫn bảo đảm tính công bằng và khả năng phục hồi của xã hội.
Nếu pháp luật hình sự trở thành phản xạ mặc định cho mọi vấn đề, hệ thống sẽ dần mất đi khả năng phân tầng trách nhiệm vốn là yếu tố cốt lõi của công lý.
Điều xã hội cần nhất là một giới hạn đủ rõ để biết mình phải dừng ở đâu
Trong môi trường pháp lý hiện đại, điều quan trọng nhất không phải là khiến mọi người luôn sống trong cảm giác sợ hãi. Điều xã hội cần hơn là một giới hạn đủ rõ để bất kỳ ai cũng biết đâu là điểm không được phép bước qua.
Khi giới hạn đó rõ ràng, người tuân thủ sẽ có khả năng dự báo và tự điều chỉnh hành vi trước khi rủi ro xảy ra.
Ngược lại, nếu ranh giới can thiệp quá rộng hoặc thay đổi theo cách khó dự đoán, xã hội sẽ dần mất niềm tin vào khả năng tự bảo vệ của chính mình.
Đó cũng là lý do việc sửa đổi Bộ luật Hình sự không nên chỉ được nhìn dưới góc độ tăng hay giảm hình phạt. Điều quan trọng hơn là pháp luật có đang tạo ra được một môi trường đủ minh bạch để người dân và doanh nghiệp biết chính xác giới hạn trách nhiệm của họ ở đâu hay không.
Bởi cuối cùng, một hệ thống hình sự hiệu quả không phải là hệ thống có khả năng xử lý nhiều người nhất. Giá trị lớn hơn nằm ở việc nó giúp xã hội giảm bớt số người phải bước vào vòng tố tụng ngay từ đầu. Và để làm được điều đó, pháp luật không chỉ cần sự nghiêm khắc. Điều quan trọng hơn là phải biết dừng đúng giới hạn của chính quyền lực hình sự.
Luật sư Trương Anh Tú
Chủ tịch TAT Law Firm
