(Bài viết phát triển từ bài “Khởi tố loạt vụ vi phạm bản quyền: 'Xài chùa' hết thời?” của Luật sư Mai Thị Thảo - Phó Giám đốc TAT Law Firm đã đăng trên Tạp chí Luật sư Việt Nam ngày 17/05/2026)
Chỉ vài năm trước, việc xem phim lậu, dùng phần mềm crack, đăng lại video TikTok hay cắt ghép nội dung YouTube để “câu view” vẫn được nhiều người xem là chuyện bình thường trên môi trường số.
Không ít doanh nghiệp cũng mặc nhiên coi việc sử dụng phần mềm không bản quyền là cách “tiết kiệm chi phí vận hành”. Một số fanpage, nền tảng nội dung hay đơn vị truyền thông thậm chí còn xây dựng doanh thu quảng cáo dựa trên việc khai thác lại tài sản sáng tạo của người khác mà không xin phép.
Nhưng hiện nay, bức tranh đó đang thay đổi rất nhanh.
Hàng loạt vụ việc liên quan đến vi phạm bản quyền số bị xử lý, nhiều website lậu bị chặn hoặc đóng cửa sau các đợt siết kiểm tra gần đây cho thấy: câu chuyện bản quyền không còn dừng ở tranh chấp dân sự hay xử phạt hành chính. Nó đang dần trở thành vấn đề về môi trường đầu tư, thương mại quốc tế và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Khi nền kinh tế sáng tạo không thể sống bằng “đạo đức tự giác”
Một concert có thể mất hàng tháng chuẩn bị, tiêu tốn hàng chục tỷ đồng đầu tư sản xuất. Nhưng chỉ vài giờ sau khi chương trình kết thúc, video full show đã xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội.
Một bộ phim vừa công chiếu có thể ngay lập tức bị phát tán trên các website lậu. Một phần mềm được đầu tư hàng nghìn giờ lập trình vẫn có thể bị crack và chia sẻ công khai chỉ sau vài ngày phát hành.
Vấn đề nằm ở chỗ: trong môi trường số, việc sao chép gần như không có chi phí. Điều này khiến nhiều người nhầm tưởng rằng “copy” không gây thiệt hại thực sự.
Nhưng với nền kinh tế sáng tạo, bản quyền chính là tài sản.
Nếu tài sản đó không được bảo vệ, người đầu tư vào sáng tạo sẽ mất động lực tiếp tục đầu tư. Khi doanh thu bị hút về các nền tảng khai thác trái phép, thị trường cuối cùng sẽ chỉ còn những nội dung ngắn hạn, dễ viral và ít giá trị đầu tư chiều sâu.
Đó là lý do vì sao nhiều quốc gia không còn xem vi phạm bản quyền đơn thuần là hành vi “xài ké”, mà là hành vi phá vỡ cấu trúc của nền kinh tế tri thức.
Luật sư Mai Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm.
Vì sao Việt Nam bắt đầu siết mạnh vi phạm bản quyền?
Áp lực không chỉ đến từ nhu cầu quản lý trong nước.
Trong nhiều năm, Việt Nam liên tục bị các tổ chức quốc tế và đối tác thương mại cảnh báo về tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ, đặc biệt trên môi trường số. Các báo cáo liên quan đến thực thi quyền sở hữu trí tuệ thường xuyên nhắc đến tình trạng website phim lậu, phát sóng thể thao trái phép, phần mềm không bản quyền và việc xử lý chưa đủ sức răn đe.
Khi nền kinh tế Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào thương mại quốc tế, công nghệ và dòng vốn đầu tư chất lượng cao, vấn đề bản quyền không còn là câu chuyện “nội bộ”.
Một quốc gia không bảo vệ được tài sản trí tuệ sẽ rất khó trở thành trung tâm sáng tạo hay điểm đến của các ngành công nghiệp công nghệ cao.
Nhìn theo góc độ này, việc siết vi phạm bản quyền thực chất không chỉ nhằm xử phạt người dùng, mà là tín hiệu cho thấy Việt Nam đang buộc phải chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên giá trị sáng tạo.
Rủi ro lớn nhất không nằm ở người dùng cá nhân
Trên thực tế, các đợt xử lý mạnh thường không nhắm vào cá nhân nhỏ lẻ đầu tiên, mà tập trung vào các tổ chức có yếu tố thương mại hóa hành vi vi phạm.
Đó có thể là:
Doanh nghiệp sử dụng phần mềm không bản quyền trong vận hành.
Website phát tán phim lậu để kiếm doanh thu quảng cáo.
Fanpage khai thác lại nội dung có bản quyền nhằm tăng tương tác thương mại.
Đơn vị tổ chức sự kiện phát nhạc, hình ảnh, nội dung mà chưa hoàn tất quyền khai thác.
Nói cách khác, khi hành vi “xài chùa” gắn với dòng tiền và mục tiêu thương mại, rủi ro pháp lý sẽ tăng lên rất nhanh.
Thực tế, Việt Nam đã từng xuất hiện nhiều vụ kiện và yêu cầu bồi thường liên quan đến phần mềm, phim ảnh và quyền khai thác nội dung số.
Điều đáng chú ý là ở nhiều doanh nghiệp, vi phạm bản quyền không xuất phát từ chủ ý “ăn cắp”, mà từ tư duy xem nhẹ tài sản trí tuệ trong quản trị nội bộ.
“Không biết” sẽ không còn là lá chắn pháp lý an toàn
Một trong những nhầm tưởng phổ biến nhất là: chỉ cần gỡ nội dung hoặc dừng sử dụng khi bị nhắc nhở thì sẽ “không sao”.
Nhưng với môi trường số, dấu vết dữ liệu thường tồn tại rất lâu. Lượt tải, doanh thu quảng cáo, lịch sử đăng tải hay dòng tiền khai thác thương mại đều có thể trở thành căn cứ xác định trách nhiệm.
Quan trọng hơn, xu hướng quản lý hiện nay không còn dừng ở xử phạt cho tồn tại, mà đang chuyển dần sang tạo tính răn đe đủ mạnh để thay đổi hành vi thị trường.
Khi đó, vấn đề không còn là “có bị phát hiện hay không”, mà là doanh nghiệp có đủ hệ thống quản trị rủi ro sở hữu trí tuệ hay chưa.
Từ “xài miễn phí” sang “trả tiền cho sáng tạo” là bước chuyển tất yếu
Ở nhiều quốc gia phát triển, việc trả phí cho phần mềm, nền tảng streaming hay nội dung số đã trở thành hành vi tiêu dùng bình thường.
Trong khi đó, tại Việt Nam, tâm lý “nội dung trên internet là miễn phí” vẫn còn khá phổ biến. Điều này tạo ra khoảng cách rất lớn giữa tốc độ phát triển của kinh tế số và nhận thức về quyền sở hữu trí tuệ.
Nhưng dù muốn hay không, thị trường cuối cùng vẫn sẽ phải thay đổi.
Bởi không có nền kinh tế sáng tạo nào có thể phát triển bền vững nếu người tạo ra giá trị không được bảo vệ quyền lợi. Và khi nền kinh tế bước vào giai đoạn cạnh tranh bằng công nghệ, dữ liệu và sáng tạo, “xài chùa” sẽ không còn chỉ là thói quen tiêu dùng cũ. Nó có thể trở thành một rủi ro pháp lý thực sự với cả doanh nghiệp lẫn hệ sinh thái số.
Luật sư Mai Thảo hiện là Phó Giám đốc TAT Law Firm, phụ trách các lĩnh vực tư vấn doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ và pháp lý trong môi trường kinh doanh số. Bà tham gia nghiên cứu, tư vấn nhiều vấn đề liên quan đến bảo vệ tài sản vô hình, quản trị rủi ro pháp lý và môi trường cạnh tranh trong nền kinh tế số.
Các bài viết của Luật sư Mai Thảo theo đuổi hướng tiếp cận gần với thực tiễn thị trường và hành vi xã hội, tập trung vào mối quan hệ giữa pháp luật, môi trường kinh doanh và động lực sáng tạo của doanh nghiệp.
Vì sao website phim lậu vẫn tồn tại dai dẳng? Góc tối phía sau “nội dung miễn phí” trên internet
Khởi tố các vụ vi phạm bản quyền số: Vì sao “xài chùa” đang không còn là vùng an toàn?
