(Bài viết phát triển từ bài "Đồng phạm giúp sức trong pháp luật hình sự Việt Nam: Một số vấn đề về đánh giá chứng cứ khi xác định nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ” của Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm đã đăng trên Tạp chí Tòa án Nhân dân ngày 23/06/2026)
Trong các vụ án đồng phạm, việc xác định đúng vai trò của từng người không chỉ nhằm làm rõ ai đã tham gia vào việc thực hiện tội phạm mà còn là cơ sở để đánh giá đúng trách nhiệm hình sự của từng cá nhân. Tuy nhiên, trên thực tế, ranh giới giữa người thực hành, người giúp sức và những người chỉ có liên quan đôi khi không được nhận diện đầy đủ.
Khi vai trò của một cá nhân bị xác định không chính xác, sai sót đó không chỉ ảnh hưởng đến người bị xem xét trách nhiệm mà còn có thể tác động đến toàn bộ quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Vì vậy, việc xác định đúng vai trò trong đồng phạm không chỉ là yêu cầu của kỹ thuật áp dụng pháp luật mà còn là điều kiện để bảo đảm tính công bằng của hoạt động tố tụng.
Xác định sai vai trò đồng phạm giúp sức có thể dẫn đến hệ quả gì?
Việc xác định sai vai trò có thể dẫn đến đánh giá không đúng trách nhiệm hình sự của từng cá nhân, làm ảnh hưởng đến hoạt động chứng minh, quá trình giải quyết vụ án và nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự. Vì vậy, mỗi vai trò trong đồng phạm cần được xác định trên cơ sở chứng cứ về mức độ tham gia thực tế, thay vì chỉ dựa trên suy luận hoặc mối liên hệ với người phạm tội.
Có thể dẫn đến đánh giá không đúng trách nhiệm của từng cá nhân
Trong một vụ án có nhiều người tham gia, mỗi cá nhân có thể giữ một vai trò khác nhau.
Nếu người chỉ thực hiện hành vi hỗ trợ bị nhìn nhận như người trực tiếp thực hiện tội phạm, hoặc ngược lại, việc đánh giá trách nhiệm sẽ không còn phản ánh đúng bản chất của sự tham gia.
Nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự đòi hỏi mỗi người phải được xem xét trên cơ sở hành vi của chính mình. Vì vậy, xác định sai vai trò sẽ làm giảm tính chính xác trong việc áp dụng pháp luật đối với từng chủ thể.
Có thể làm sai lệch trọng tâm của hoạt động chứng minh
Trong tố tụng hình sự, đối tượng cần chứng minh đối với từng vai trò không hoàn toàn giống nhau.
Đối với người bị cho là giúp sức, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ các chứng cứ liên quan đến nhận thức, ý chí và sự đóng góp thực tế vào quá trình thực hiện tội phạm.
Nếu ngay từ đầu vai trò của một người đã được xác định không đúng thì hoạt động thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ cũng có nguy cơ đi chệch hướng. Khi đó, quá trình chứng minh có thể tập trung vào những tình tiết không phản ánh đúng bản chất của sự tham gia.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Có nguy cơ mở rộng trách nhiệm hình sự vượt quá giới hạn cần thiết
Một hệ quả đáng lưu ý khác là việc xác định sai vai trò có thể dẫn đến xu hướng mở rộng trách nhiệm hình sự.
Chẳng hạn, nếu mọi người từng tham gia vào một quy trình công việc đều bị nhìn nhận như người giúp sức thì ranh giới giữa sự tham gia vào hoạt động nghề nghiệp và sự tham gia vào việc thực hiện tội phạm sẽ trở nên không rõ ràng.
Điều này không chỉ ảnh hưởng đến người bị xem xét trách nhiệm mà còn làm suy giảm ý nghĩa của chế định đồng phạm, vốn được xây dựng để xử lý đúng người có sự tham gia thực tế vào tội phạm.
Ảnh hưởng đến tính công bằng của hoạt động xét xử
Mục tiêu của hoạt động xét xử không chỉ là xác định có tội hay không có tội mà còn là xác định đúng mức độ tham gia của từng người.
Khi vai trò của các chủ thể được làm rõ, Hội đồng xét xử sẽ có cơ sở đầy đủ hơn để đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của từng hành vi và đưa ra quyết định phù hợp.
Ngược lại, nếu vai trò bị đánh giá sai ngay từ đầu, việc xem xét trách nhiệm hình sự cũng có thể không phản ánh đúng sự thật khách quan của vụ án.
Đó là lý do việc phân biệt đúng vai trò luôn được xem là một trong những yêu cầu quan trọng của hoạt động tố tụng.
Xác định đúng vai trò góp phần bảo đảm nguyên tắc pháp quyền
Trong một nhà nước pháp quyền, quyền lực buộc tội phải được giới hạn bằng chứng cứ và pháp luật.
Việc xác định đúng vai trò của từng cá nhân giúp bảo đảm rằng không ai phải chịu trách nhiệm chỉ vì có mặt trong vụ án, có quan hệ với người phạm tội hoặc xuất hiện trong cùng một quy trình công việc.
Đồng thời, cách tiếp cận này cũng góp phần nâng cao chất lượng hoạt động điều tra, truy tố và xét xử khi mọi kết luận đều được xây dựng trên cơ sở chứng cứ về sự tham gia thực tế của từng người.
Đây chính là nền tảng để bảo đảm tính công bằng, khách quan và chính xác trong việc áp dụng pháp luật hình sự.
Để xác định đúng vai trò của người bị cho là đồng phạm giúp sức, cần đánh giá đầy đủ chứng cứ về nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ của từng cá nhân. Nội dung này được phân tích chi tiết trong bài viết "Đồng phạm giúp sức trong pháp luật hình sự Việt Nam: Một số vấn đề về đánh giá chứng cứ khi xác định nhận thức, ý chí và hành vi hỗ trợ".
Kết luận
Việc xác định đúng vai trò của từng cá nhân trong vụ án đồng phạm không chỉ ảnh hưởng đến cách áp dụng pháp luật mà còn quyết định chất lượng của toàn bộ quá trình giải quyết vụ án. Khi vai trò bị xác định sai, hoạt động chứng minh có thể đi chệch hướng, trách nhiệm hình sự có nguy cơ bị mở rộng không phù hợp và nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm khó được bảo đảm.
Ngược lại, nếu mỗi vai trò đều được đánh giá trên cơ sở chứng cứ về mức độ tham gia thực tế, việc xử lý sẽ phản ánh đúng bản chất của hành vi và góp phần củng cố tính công bằng, khách quan của nền tư pháp. Đây cũng là lý do việc xác định đúng vai trò đồng phạm giúp sức luôn có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự.
Có thể khám phá thêm các bài nghiên cứu, bình luận pháp lý và phân tích chuyên sâu từ đội ngũ luật sư, chuyên gia của TAT Law Firm tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Bài viết là sản phẩm nghiên cứu và bình luận pháp lý của Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, được xây dựng trên cơ sở phân tích quy định pháp luật, thực tiễn áp dụng và kinh nghiệm chuyên môn của tác giả. Mọi quan điểm trong bài viết nhằm mục đích nghiên cứu, phổ biến kiến thức pháp lý và thúc đẩy đối thoại học thuật.
Mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung dưới bất kỳ hình thức nào mà không ghi nhận đầy đủ nguồn dẫn đều có thể xâm phạm quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.
