Trong bối cảnh xu hướng hình sự hóa các sai sót trong hoạt động quản lý nhà nước ngày càng rõ nét, cán bộ, công chức và người giữ chức vụ quản lý trong khu vực công không thể tiếp cận trách nhiệm pháp lý theo cách thụ động. Rủi ro hình sự trong quản lý công vụ không phát sinh một cách ngẫu nhiên, mà thường hình thành từ khoảng trống trong xác lập nghĩa vụ pháp lý, thẩm quyền và quy trình ra quyết định hành chính. Phòng ngừa rủi ro hình sự vì thế không nằm ở việc “không làm gì”, mà ở việc thực hiện đúng chức trách, đúng thẩm quyền và có khả năng chứng minh điều đó bằng hồ sơ pháp lý.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Nhận diện đúng nghĩa vụ pháp lý gắn với từng vị trí quản lý nhà nước
Bước đầu tiên trong phòng ngừa rủi ro hình sự trong quản lý nhà nước là xác định chính xác nghĩa vụ pháp lý cá thể hóa của từng chức danh công vụ. Trong nhiều vụ án Điều 360 BLHS, trách nhiệm hình sự bị suy diễn từ chức vụ hoặc vai trò quản lý chung, thay vì được chứng minh từ nghĩa vụ pháp lý cụ thể mà pháp luật giao cho cá nhân đó phải thực hiện.
Cơ quan nhà nước cần rà soát hệ thống văn bản pháp luật chuyên ngành, quy chế phân công, quyết định giao nhiệm vụ và quy trình xử lý công vụ để làm rõ: ai có nghĩa vụ gì, trong phạm vi thẩm quyền nào và tại thời điểm nào của quy trình quản lý. Khi nghĩa vụ pháp lý không được xác lập rõ ràng, rủi ro bị quy kết bất tác vi sẽ gia tăng, bởi “khoảng trống trách nhiệm” luôn là điểm dễ bị hình sự hóa trong hoạt động công vụ.
2. Thiết kế quy trình ra quyết định hành chính có khả năng tự bảo vệ
Một quyết định quản lý nhà nước chỉ thực sự an toàn khi nó được đặt trong quy trình ra quyết định hành chính minh bạch, hợp pháp và có thể truy vết. Quy trình này cần thể hiện rõ các bước: tiếp nhận thông tin, đánh giá thẩm quyền, phân tích căn cứ pháp lý, tham vấn ý kiến chuyên môn và cơ chế ban hành quyết định.
Việc lưu trữ đầy đủ hồ sơ, ý kiến tham mưu, báo cáo đánh giá và các phương án xử lý không chỉ phục vụ yêu cầu quản lý hành chính, mà còn là lá chắn pháp lý quan trọng khi phát sinh khiếu nại, thanh tra, kiểm tra hoặc điều tra hình sự. Trong quản lý nhà nước, “có hồ sơ hợp pháp” nhiều khi quan trọng không kém “kết quả xử lý”.
3. Phân tách rủi ro quản lý hành chính và rủi ro hình sự
Không phải mọi sai sót trong quản lý hành chính đều có khả năng chuyển hóa thành rủi ro hình sự. Cơ quan quản lý và người thực thi công vụ cần nhận diện rõ những tình huống có thể chạm ngưỡng hình sự, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến tài sản nhà nước, ngân sách, đất đai, trật tự quản lý kinh tế, an toàn công cộng và lợi ích công
Việc phân tách này giúp người thực thi công vụ không rơi vào hai thái cực: hoặc quá sợ trách nhiệm hình sự dẫn đến né tránh, đùn đẩy, hoặc chủ quan cho rằng mọi sai sót đều chỉ là vi phạm hành chính. Phòng ngừa hiệu quả nằm ở việc nhận diện đúng ngưỡng can thiệp của luật hình sự trong hoạt động quản lý nhà nước.
4. Đào tạo pháp lý cho cán bộ quản lý, không chỉ cho bộ phận pháp chế
Một hạn chế phổ biến trong nhiều cơ quan nhà nước là coi pháp lý là nhiệm vụ riêng của bộ phận pháp chế. Trên thực tế, cán bộ, công chức giữ vị trí quản lý mới là chủ thể trực tiếp đối mặt với rủi ro hình sự.
Việc đào tạo pháp lý cần tập trung vào các nội dung cốt lõi: nghĩa vụ pháp lý gắn với chức vụ, cấu thành các tội danh liên quan đến quản lý công vụ (đặc biệt là Điều 360 BLHS), cách lập và lưu trữ hồ sơ công vụ, cũng như kỹ năng nhận diện rủi ro pháp lý trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Khi người quản lý hiểu rõ ranh giới hình sự của mình, họ sẽ thực hiện công vụ một cách chủ động, thận trọng và đúng pháp luật hơn.
5. Chủ động tham vấn pháp lý ngay từ giai đoạn xử lý công vụ
Tham vấn luật sư hoặc chuyên gia pháp lý không nên chỉ diễn ra khi vụ việc đã bị khởi tố hoặc điều tra. Đối với những quyết định hành chính phức tạp, nhạy cảm hoặc có nguy cơ phát sinh hậu quả lớn, việc tham vấn pháp lý sớm giúp cơ quan quản lý điều chỉnh cách tiếp cận ngay từ đầu, tránh việc vô tình đặt cán bộ thực thi vào thế rủi ro hình sự.
Quan trọng hơn, ý kiến tư vấn pháp lý được ghi nhận đầy đủ trong hồ sơ công vụ là một yếu tố thể hiện thiện chí tuân thủ pháp luật, có giá trị đáng kể khi cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá yếu tố lỗi và trách nhiệm.
Phòng ngừa rủi ro hình sự trong quản lý nhà nước không phải là né tránh trách nhiệm công vụ, mà là thiết kế một cơ chế thực thi đủ chặt chẽ để hoạt động quản lý không bị đẩy sang lĩnh vực hình sự một cách tùy tiện. Khi nghĩa vụ pháp lý được xác định rõ, thẩm quyền được phân định minh bạch và quy trình ra quyết định tuân thủ pháp luật, luật hình sự sẽ trở lại đúng vị trí của nó – công cụ can thiệp sau cùng, chứ không phải bóng đen thường trực trong mọi quyết định quản lý.
Từ thực tiễn tư vấn và tham gia bào chữa trong nhiều vụ án liên quan đến trách nhiệm quản lý, TAT Law Firm nhận thấy rằng phần lớn rủi ro hình sự không phát sinh từ hành vi cố ý, mà từ việc thiếu cơ chế xác lập và chứng minh nghĩa vụ pháp lý ngay từ đầu.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm bài viết tại:
Bất tác vi và ranh giới trách nhiệm hình sự - Khi “không làm” có thể bị suy thành tội
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
