Trong thực tiễn tố tụng hình sự, không ít vụ việc bắt đầu từ một thất bại trong quản lý, nhưng lại kết thúc bằng việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người có chức danh quản lý. Sự chuyển hóa này thường diễn ra âm thầm, thông qua việc đồng nhất sai sót quản lý với hành vi bất tác vi, rồi từ đó gắn vào cấu thành tội phạm theo Điều 360 Bộ luật Hình sự. Việc phân biệt rạch ròi ba khái niệm này vì thế có ý nghĩa quyết định trong việc ngăn chặn xu hướng hình sự hóa hoạt động quản lý.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Sai sót quản lý: Vấn đề của quản trị, không mặc nhiên là tội phạm
Sai sót quản lý là hiện tượng phổ biến trong mọi hệ thống điều hành. Nó có thể xuất phát từ năng lực chuyên môn hạn chế, dự báo sai, áp lực thời gian hoặc những biến động khách quan của môi trường kinh tế - xã hội. Điểm cốt lõi cần nhấn mạnh là sai sót quản lý tự thân không phải là hành vi nguy hiểm cho xã hội theo nghĩa của luật hình sự.
Pháp luật không đòi hỏi người quản lý phải đạt kết quả hoàn hảo, mà yêu cầu họ hành động trong giới hạn thẩm quyền, tuân thủ quy trình và thực hiện trách nhiệm với mức độ cẩn trọng hợp lý. Khi sai sót chưa vượt qua ngưỡng này, cơ chế điều chỉnh phù hợp phải là kỷ luật nội bộ, trách nhiệm hành chính hoặc dân sự, chứ không phải là công cụ hình sự.
2. Bất tác vi: “Không làm” nhưng phải có nghĩa vụ pháp lý
Bất tác vi là một khái niệm kỹ thuật của luật hình sự, không thể hiểu giản đơn là việc “không hành động”. Chỉ khi pháp luật đặt ra nghĩa vụ pháp lý cụ thể buộc chủ thể phải hành động, việc không thực hiện nghĩa vụ đó mới có thể trở thành căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự.
Khác với sai sót quản lý, bất tác vi đòi hỏi ba yếu tố đồng thời: tồn tại nghĩa vụ pháp lý rõ ràng; chủ thể có khả năng thực tế để thực hiện nghĩa vụ; và có quan hệ nhân quả trực tiếp giữa việc không hành động và hậu quả xảy ra. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, bất tác vi không thể được sử dụng như chiếc cầu nối sang trách nhiệm hình sự.
3. Điều 360 BLHS: Cấu thành tội phạm không tự động kích hoạt
Điều 360 BLHS quy định về tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. Đây là tội danh thường được viện dẫn trong các vụ việc liên quan đến quản lý, bởi cấu trúc của điều luật dễ tạo cảm giác rằng chỉ cần có hậu quả nghiêm trọng là đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự.
Tuy nhiên, cách hiểu này là giản lược và tiềm ẩn rủi ro oan sai. Điều 360 không hình sự hóa mọi thiếu sót, mà chỉ xử lý những trường hợp vi phạm nghĩa vụ pháp lý trong khi có đủ điều kiện thực hiện, và chính sự vi phạm đó dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Việc suy diễn từ chức danh quản lý sang nghĩa vụ hình sự là cách tiếp cận không phù hợp với tinh thần của luật hình sự.
4. So sánh ba tầng trách nhiệm
Đặt ba khái niệm cạnh nhau sẽ thấy rõ ranh giới pháp lý cần được tôn trọng. Sai sót quản lý nằm ở tầng quản trị và chính sách nội bộ; bất tác vi là khái niệm trung gian, chỉ có ý nghĩa khi hội đủ điều kiện pháp lý nghiêm ngặt; còn Điều 360 BLHS là ngưỡng cuối cùng, nơi luật hình sự được phép can thiệp.
Khi ba tầng này bị trộn lẫn, luật hình sự dễ bị kéo xuống để xử lý những vấn đề vốn không thuộc phạm vi của nó. Hệ quả là người quản lý không còn dám quyết định, còn hệ thống quản trị thì vận hành trong tâm lý phòng thủ.
Phân biệt đúng sai sót quản lý, bất tác vi và Điều 360 BLHS không chỉ là yêu cầu kỹ thuật của khoa học pháp lý, mà còn là điều kiện để bảo vệ môi trường ra quyết định lành mạnh. Luật hình sự chỉ nên xuất hiện khi các công cụ điều chỉnh khác đã không còn phù hợp, và khi hành vi thực sự đạt đến ngưỡng nguy hiểm cho xã hội.
Giữ vững ranh giới này là cách duy nhất để tránh hình sự hóa quản lý, đồng thời bảo đảm rằng trách nhiệm hình sự được áp dụng đúng đối tượng, đúng bản chất và đúng thời điểm.
Trong thực tiễn tư vấn và tham gia tố tụng, TAT Law Firm nhận thấy rằng phần lớn các vụ việc bị khởi tố theo Điều 360 BLHS đều xuất phát từ việc không phân biệt rạch ròi giữa sai sót quản lý và nghĩa vụ pháp lý cá thể hóa. Khi ranh giới này bị làm mờ, nguy cơ hình sự hóa là rất cao.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm bài viết tại:
Bất tác vi và ranh giới trách nhiệm hình sự - Khi “không làm” có thể bị suy thành tội
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
