Trong các vụ án hình sự phát sinh từ hoạt động quản lý, một xu hướng đáng lo ngại thường xuất hiện: suy từ hậu quả nghiêm trọng ra trách nhiệm hình sự. Khi một thiệt hại xảy ra, câu hỏi pháp lý không còn được đặt ra theo trình tự “có hành vi phạm tội hay không”, mà bị đảo ngược thành “ai phải chịu trách nhiệm hình sự cho hậu quả đó”. Chính trong logic đảo chiều này, khái niệm bất tác vi rất dễ bị hiểu sai và trở thành chiếc cầu thuận tiện để hình sự hóa các sai sót quản lý.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
1. Không phải mọi sự “không làm” đều là bất tác vi hình sự
Trong đời sống quản lý, “không làm” có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân: thiếu thông tin, hạn chế thẩm quyền, cơ chế quyết định tập thể hoặc điều kiện khách quan không cho phép can thiệp kịp thời. Tuy nhiên, luật hình sự không coi mọi trạng thái “không làm” là hành vi phạm tội.
Bất tác vi, theo đúng nghĩa hình sự, chỉ được thừa nhận khi pháp luật đặt ra nghĩa vụ pháp lý cụ thể buộc chủ thể phải hành động. Nghĩa vụ này không thể được suy diễn từ chức danh quản lý, từ kỳ vọng đạo đức hay từ kết quả quản lý không như mong muốn. Nếu không xác lập được nghĩa vụ pháp lý cá thể hóa, việc truy cứu trách nhiệm hình sự ngay từ đầu đã thiếu nền tảng vững chắc.
2. Ranh giới giữa sai sót quản lý và trách nhiệm hình sự
Điểm mấu chốt khiến trách nhiệm quản lý dễ bị hình sự hóa nằm ở chỗ: quản lý luôn gắn với hậu quả. Khi hậu quả xảy ra, tâm lý “phải có người chịu trách nhiệm” dễ lấn át yêu cầu phân tích pháp lý nghiêm ngặt. Trong bối cảnh đó, chức danh quản lý bị sử dụng như căn cứ quy kết trách nhiệm, thay vì chỉ là yếu tố mô tả vị trí công tác.
Cách tiếp cận này làm mờ ranh giới giữa sai sót quản lý và hành vi phạm tội. Luật hình sự, vốn được thiết kế như công cụ can thiệp tối hậu, lại bị kéo xuống để xử lý những thất bại trong điều hành mà lẽ ra phải được điều chỉnh bằng cơ chế kỷ luật, quản trị hoặc trách nhiệm hành chính - dân sự.
3. Ba điều kiện không thể bỏ qua của bất tác vi hình sự
Để một hành vi “không làm” bị coi là bất tác vi trong luật hình sự, ba điều kiện phải đồng thời được chứng minh.
- Thứ nhất, phải tồn tại nghĩa vụ pháp lý rõ ràng và cụ thể buộc chủ thể phải hành động. Nghĩa vụ này phải có căn cứ pháp luật xác định, không thể suy đoán.
- Thứ hai, chủ thể phải có khả năng thực tế để thực hiện nghĩa vụ đó tại thời điểm xảy ra hậu quả. Khả năng này không chỉ là năng lực cá nhân, mà bao gồm cả thẩm quyền pháp lý, điều kiện vật chất và khả năng can thiệp thực sự vào diễn biến sự việc.
- Thứ ba, phải chứng minh được quan hệ nhân quả trực tiếp giữa việc không thực hiện nghĩa vụ và hậu quả xảy ra. Đây là điều kiện khó nhất, bởi nó đòi hỏi chứng minh một giả định phản thực: nếu hành động được thực hiện, hậu quả đã không xảy ra hoặc đã được ngăn chặn một cách đáng kể. Những suy luận kiểu “lẽ ra phải làm” không thể thay thế cho yêu cầu chứng minh này.
4. Nguy cơ chính sách khi hình sự hóa sai trách nhiệm quản lý
Việc mở rộng bất tác vi một cách tùy tiện không chỉ làm tăng nguy cơ oan sai, mà còn tạo ra hệ quả chính sách tiêu cực. Khi người quản lý học cách né trách nhiệm thay vì làm đúng, năng lực quản trị sẽ bị bào mòn. Quyết định không còn được đưa ra trên cơ sở hiệu quả, mà dựa trên nỗi sợ rủi ro hình sự.
Trong bối cảnh đó, luật hình sự không còn đóng vai trò bảo vệ trật tự pháp lý, mà trở thành áp lực tâm lý làm tê liệt hoạt động quản lý cả trong khu vực công lẫn khu vực tư.
Bất tác vi không phải là công cụ để hình sự hóa mọi “không làm” trong quản lý. Đó là ranh giới kỹ thuật buộc hệ thống tố tụng phải dừng lại, trước khi suy từ hậu quả ra tội danh. Giữ vững ranh giới này không chỉ là yêu cầu của khoa học luật hình sự, mà còn là lựa chọn chính sách nhằm bảo vệ năng lực quản lý và sự lành mạnh của môi trường ra quyết định.
Chỉ khi bất tác vi được hiểu và áp dụng đúng, luật hình sự mới giữ được vị trí cuối cùng của mình vị trí của công cụ bảo vệ trật tự pháp lý ở mức cao nhất, chứ không phải giải pháp mặc định cho mọi sai sót trong quản lý.
Nội dung và phương pháp phân tích trong bài viết này được xây dựng từ thực tiễn hành nghề, hồ sơ và chuẩn đánh giá pháp lý riêng của TAT Law Firm, mọi việc sao chép, trích dẫn hoặc vận dụng tách rời khỏi cấu trúc nghĩa vụ - khả năng - nhân quả của từng vụ việc đều có nguy cơ dẫn đến những suy luận sai lệch về trách nhiệm hình sự.
Tham khảo thêm bài viết tại:
Bất tác vi và ranh giới trách nhiệm hình sự - Khi “không làm” có thể bị suy thành tội
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
