Trong nhiều vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ án có nhiều người cùng xuất hiện hoặc cùng tham gia một chuỗi công việc, việc xác định ai là đồng phạm giúp sức luôn là vấn đề phức tạp. Không ít người cho rằng chỉ cần có mặt, quen biết hoặc biết trước một phần sự việc thì đã có thể bị coi là đồng phạm.
Tuy nhiên, pháp luật hình sự không xác định trách nhiệm dựa trên cảm nhận hay trực giác xã hội mà dựa trên chứng cứ về hành vi và vai trò thực tế của từng cá nhân. Chính vì vậy, nhận diện đúng những sai lầm thường gặp trong quá trình đánh giá đồng phạm giúp sức có ý nghĩa quan trọng để bảo đảm việc buộc tội được thực hiện đúng giới hạn của pháp luật.
Xác định đồng phạm giúp sức cần dựa trên những căn cứ nào?
Đồng phạm giúp sức chỉ được xác định khi có đủ căn cứ chứng minh một người đã tham gia vào việc thực hiện tội phạm thông qua hành vi hỗ trợ, cùng với sự thống nhất nhất định về nhận thức và ý chí. Những yếu tố như sự hiện diện, mối quan hệ hay nghi ngờ đơn thuần không phải là căn cứ tự động làm phát sinh trách nhiệm hình sự.
Điều này cũng có nghĩa rằng, trong quá trình đánh giá vai trò của một cá nhân, cơ quan tiến hành tố tụng cần phân biệt rõ giữa chứng cứ và những suy luận được hình thành từ các tình tiết bên ngoài.
Sai lầm thứ nhất: Đồng nhất sự có mặt với sự tham gia
Một trong những nhầm lẫn phổ biến là cho rằng người có mặt tại hiện trường hoặc xuất hiện trong toàn bộ diễn biến sự việc mặc nhiên là người tham gia phạm tội.
Trên thực tế, sự hiện diện chỉ phản ánh vị trí của một cá nhân tại một thời điểm nhất định. Để xác định đồng phạm giúp sức, điều cần làm rõ là người đó đã thực hiện hành vi gì, hành vi đó có tạo điều kiện cho việc phạm tội hay không và họ có cùng ý chí với người thực hành hay không.
Nếu chỉ từ sự có mặt để suy luận về trách nhiệm hình sự thì khoảng cách giữa chứng cứ và suy đoán sẽ bị xóa nhòa.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Sai lầm thứ hai: Cho rằng "biết" đồng nghĩa với "đồng ý"
Trong nhiều trường hợp, một người có thể biết về hành vi của người khác nhưng điều đó chưa đủ để kết luận họ là đồng phạm.
Việc biết thông tin, nghe kể về kế hoạch hoặc nhận thấy dấu hiệu bất thường không đồng nghĩa với việc người đó mong muốn hậu quả xảy ra hoặc chủ động tham gia vào quá trình thực hiện tội phạm.
Nếu không làm rõ yếu tố ý chí mà chỉ căn cứ vào nhận thức thì rất dễ dẫn đến việc mở rộng trách nhiệm hình sự vượt quá giới hạn mà pháp luật cho phép.
Sai lầm thứ ba: Đồng nhất quan hệ công việc với sự cấu kết phạm tội
Trong các doanh nghiệp hoặc cơ quan nhà nước, nhiều người cùng tham gia xử lý hồ sơ, thẩm định hoặc tham mưu trước khi một quyết định được ban hành.
Tuy nhiên, việc cùng làm việc trong một tổ chức hoặc cùng tham gia một quy trình không có nghĩa là tất cả đều cùng thực hiện tội phạm.
Trách nhiệm hình sự không phát sinh từ quan hệ công tác mà từ hành vi cụ thể của từng cá nhân. Nếu bỏ qua nguyên tắc này, mọi quy trình quản trị nhiều cấp đều có nguy cơ bị nhìn nhận như một chuỗi đồng phạm, dù thực tế vai trò và mức độ nhận thức của mỗi người hoàn toàn khác nhau.
Sai lầm thứ tư: Đánh giá trách nhiệm từ hậu quả thay vì từ hành vi
Khi hậu quả của vụ án đặc biệt nghiêm trọng, dư luận thường có xu hướng tìm kiếm thêm những người phải chịu trách nhiệm.
Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng của hậu quả không thể thay thế cho việc chứng minh hành vi của từng cá nhân.
Việc một tội phạm gây thiệt hại lớn không đồng nghĩa với việc phạm vi đồng phạm được mở rộng. Trách nhiệm hình sự vẫn phải được xác định từ hành vi, vai trò và sự đóng góp thực tế của mỗi người đối với việc thực hiện tội phạm.
Sai lầm thứ năm: Dùng chuỗi suy luận thay cho chứng cứ
Một sai lầm đáng lưu ý là hình thành kết luận buộc tội từ nhiều giả định nối tiếp nhau. Chẳng hạn, từ việc một người có mặt tại hiện trường suy luận rằng họ phải biết sự việc, từ việc được cho là biết tiếp tục suy luận rằng họ đồng ý, rồi từ đó kết luận họ đã giúp sức cho việc phạm tội.
Chuỗi lập luận này có thể tạo cảm giác hợp lý nhưng mỗi mắt xích trong đó đều cần được chứng minh bằng chứng cứ độc lập. Nếu một mắt xích chỉ được lấp đầy bằng giả định thì toàn bộ kết luận về trách nhiệm hình sự sẽ thiếu cơ sở vững chắc.
Trong tố tụng hình sự, nghi ngờ có thể là điểm khởi đầu của hoạt động điều tra, nhưng không thể là điểm kết thúc của việc buộc tội.
Giới hạn của trách nhiệm hình sự luôn phải được xác định bằng chứng cứ
Việc nhận diện các sai lầm trên không nhằm thu hẹp phạm vi xử lý đối với người giúp sức cho tội phạm. Ngược lại, điều này góp phần bảo đảm rằng chỉ những người thực sự có vai trò trong việc thực hiện tội phạm mới phải chịu trách nhiệm hình sự.
Một nền tư pháp nghiêm minh không chỉ xử lý đúng người có tội mà còn phải tránh việc mở rộng trách nhiệm sang những cá nhân chỉ có mối liên hệ về mặt xã hội, nghề nghiệp hoặc tổ chức với vụ án.
Cách tiếp cận này cũng thống nhất với quan điểm về ranh giới giữa chứng cứ và suy đoán khi xác định đồng phạm giúp sức, theo đó mọi kết luận buộc tội đều phải được xây dựng trên chứng cứ về hành vi, nhận thức và vai trò thực tế của từng cá nhân.
Kết luận
Xác định đồng phạm giúp sức không phải là quá trình tìm kiếm thêm người để mở rộng trách nhiệm hình sự, mà là quá trình xác định chính xác ai thực sự tham gia vào việc thực hiện tội phạm. Mọi sự nhầm lẫn giữa sự hiện diện và sự tham gia, giữa nhận thức và ý chí hay giữa mối quan hệ công tác và hành vi giúp sức đều có thể làm sai lệch ranh giới của trách nhiệm hình sự.
Trong bối cảnh các vụ án ngày càng có nhiều chủ thể tham gia và phương thức thực hiện ngày càng phức tạp, việc bảo đảm rằng mỗi kết luận buộc tội đều được xây dựng trên chứng cứ thay vì suy luận không chỉ là yêu cầu của pháp luật tố tụng hình sự mà còn phản ánh năng lực kiểm soát quyền lực của một nền tư pháp hiện đại. Đây cũng là lĩnh vực đòi hỏi sự phân tích khách quan và thận trọng của luật sư cùng các chuyên gia pháp lý nhằm bảo đảm rằng công lý luôn được thực hiện trong đúng giới hạn của nhà nước pháp quyền.
Có thể khám phá thêm các bài nghiên cứu, bình luận pháp lý và phân tích chuyên sâu từ đội ngũ luật sư, chuyên gia của TAT Law Firm tại chuyên mục https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
Bài viết là sản phẩm nghiên cứu và bình luận pháp lý của Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, được xây dựng trên cơ sở phân tích quy định pháp luật, thực tiễn áp dụng và kinh nghiệm chuyên môn của tác giả. Mọi quan điểm trong bài viết nhằm mục đích nghiên cứu, phổ biến kiến thức pháp lý và thúc đẩy đối thoại học thuật.
Mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung dưới bất kỳ hình thức nào mà không ghi nhận đầy đủ nguồn dẫn đều có thể xâm phạm quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.
ĐỌC TIẾP CÁC BÀI VIẾT SAU:
