Trong thực tiễn tố tụng, không ít phiên tòa vẫn vận hành dưới một giả định ngầm: tranh tụng là sự đối kháng giữa luật sư và Tòa án. Từ giả định này, tranh tụng dễ bị nhìn nhận như yếu tố gây căng thẳng, kéo dài vụ án hoặc thậm chí “làm khó” hoạt động xét xử. Tuy nhiên, cách hiểu đó không chỉ lệch khỏi bản chất của tranh tụng, mà còn vô tình làm suy yếu chính chất lượng xét xử mà hệ thống tư pháp hướng tới.
Vấn đề không nằm ở việc có tranh tụng hay không, mà nằm ở cách hiểu và cách thực hành tranh tụng.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm.
1. Khi tranh tụng bị hiểu sai thành “đối kháng”
Tư duy đối kháng thường dẫn đến hai hệ quả song song. Một mặt, luật sư có thể bị đặt vào vị thế “người gây rối” trật tự phiên tòa, thay vì là chủ thể phản biện chuyên môn. Mặt khác, Hội đồng xét xử có xu hướng coi tranh tụng như yếu tố cần kiểm soát, hơn là một nguồn thông tin pháp lý cần khai thác.
Trong bối cảnh đó, tranh tụng dễ bị thu hẹp thành hình thức: luật sư phát biểu, Tòa án ghi nhận, nhưng các luận điểm phản biện không thực sự được tích hợp vào quá trình đánh giá chứng cứ và lập luận bản án. Điều này khiến tranh tụng mất đi giá trị cốt lõi của nó.
2. Tranh tụng là đối thoại pháp lý, không phải tranh thắng - thua
Về bản chất, tranh tụng là đối thoại pháp lý có cấu trúc, nơi các giả định về sự kiện, chứng cứ và cách áp dụng pháp luật được đưa ra kiểm nghiệm công khai. Luật sư, trong vai trò bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ, không nhằm “đối đầu” với Tòa án, mà nhằm buộc các kết luận pháp lý phải tự chứng minh tính hợp lý của mình.
Ở chiều ngược lại, Tòa án không “nhượng bộ” khi lắng nghe tranh tụng, mà đang thực hiện đúng chức năng xét xử: cân nhắc, đánh giá và lựa chọn lập luận thuyết phục nhất. Khi tranh tụng được đặt trong khuôn khổ đối thoại, nó trở thành công cụ hỗ trợ xét xử, chứ không phải vật cản.
3. Khi thiếu tranh tụng thực chất, chất lượng xét xử bị ảnh hưởng
Một phiên tòa thiếu tranh tụng thực chất thường để lại những “khoảng trống lập luận”. Các khoảng trống này có thể chưa lộ diện ngay khi bản án được tuyên, nhưng sẽ trở thành điểm yếu khi vụ án bị xem xét lại ở giai đoạn phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
Không ít bản án bị hủy hoặc sửa không phải vì vi phạm nghiêm trọng thủ tục, mà vì lập luận chưa đủ chặt chẽ, chưa phản ánh đầy đủ các quan điểm phản biện hợp lý đã được nêu ra. Trong những trường hợp này, tranh tụng không làm chậm công lý, mà chính sự thiếu vắng tranh tụng mới làm công lý trở nên mong manh.
4. Tranh tụng đúng nghĩa giúp tăng tính thuyết phục của bản án
Một bản án được hình thành trên nền tranh tụng nghiêm túc thường có cấu trúc lập luận rõ ràng hơn. Các luận điểm quan trọng đều đã được “thử lửa” qua phản biện của luật sư, và được Hội đồng xét xử chấp nhận hoặc bác bỏ bằng lý do cụ thể.
Điều này không chỉ giúp các bên đương sự hiểu vì sao mình thắng hay thua, mà còn giúp bản án đứng vững hơn trước sự kiểm tra của các cấp xét xử sau và của dư luận pháp lý. Tranh tụng, trong trường hợp này, trở thành yếu tố gia tăng uy tín cho hoạt động xét xử.
Tranh tụng không phải là sự đối kháng giữa luật sư và Tòa án, mà là một thành tố không thể thiếu của xét xử công bằng và chất lượng. Khi tranh tụng bị hiểu sai, cả luật sư lẫn Tòa án đều chịu hệ quả tiêu cực: luật sư mất không gian phản biện, còn bản án mất đi một lớp kiểm soát quan trọng.
Hiểu đúng và thực hành đúng tranh tụng không làm suy yếu quyền xét xử, mà ngược lại, giúp Tòa án đưa ra những bản án thuyết phục, bền vững và ít rủi ro pháp lý hơn. Đây chính là điểm mấu chốt cần được nhìn nhận nghiêm túc trong cải thiện chất lượng xét xử hiện nay.
Nguồn tham khảo: Tạp chí Luật sư Việt Nam - “Luật sư tranh tụng không đối đầu với toà án, mà giúp bản án vững chắc hơn”, ngày 08/01/2026.
Tham khảo thêm tại:
Luật sư tranh tụng: Không đối đầu Tòa án, mà bảo vệ giá trị bản án
Liên hệ tư vấn: Hà Nội | TP. Hồ Chí Minh
Hotline: 0848.009.668
Fanpage: https://www.facebook.com/tatlawfirm
Email: truonganhtulawfirm@gmail.com
