Trong quản lý dự án đầu tư, đặc biệt tại các doanh nghiệp nhà nước, chỉ định thầu thường được sử dụng như một giải pháp để bảo đảm tiến độ và xử lý nhanh các yêu cầu thực tế. Nhưng thực tế cho thấy, có những quyết định chỉ định thầu vẫn trở thành điểm gãy pháp lý nghiêm trọng, như trường hợp dự án Ethanol Phú Thọ. Vấn đề không nằm ở việc có được phép chỉ định thầu hay không, mà ở chỗ: nhà thầu được chỉ định có thực sự đủ năng lực hay không, và người ký có căn cứ gì để chấp nhận điều đó. Khi bị đặt lại, câu hỏi không còn là “đã làm đúng quy trình chưa”, mà là “vì sao lại chọn đúng nhà thầu đó”.
Vì sao chỉ định thầu là quyết định rủi ro cao trong quản lý vốn nhà nước?
Trong pháp luật đấu thầu, chỉ định thầu không phải là ngoại lệ hiếm. Nó là một cơ chế được cho phép trong những trường hợp nhất định: cần bảo đảm tiến độ, xử lý tình huống cấp bách hoặc khi không thể tổ chức đấu thầu rộng rãi.
Trong thực tiễn DNNN, điều này tạo ra một logic quen thuộc:
• dự án cần triển khai nhanh
• không đủ thời gian đấu thầu
• cần chọn ngay nhà thầu
• và chỉ định thầu trở thành lựa chọn hợp lý
Ở góc độ vận hành, quyết định này có thể hoàn toàn có lý. Nhưng về mặt pháp lý, chỉ định thầu lại là một trong những điểm rủi ro cao nhất.
Bởi khi bỏ qua cạnh tranh, toàn bộ trách nhiệm lựa chọn chuyển về: đánh giá năng lực nhà thầu và căn cứ chấp nhận của người ký. Và nếu điểm này không đứng vững, thì toàn bộ quy trình phía sau sẽ không còn giá trị bảo vệ.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Giải phẫu case Ethanol Phú Thọ: Khi nhà thầu không đủ năng lực nhưng vẫn được chọn
Dự án Nhà máy Ethanol Phú Thọ là một trong những ví dụ điển hình nhất về rủi ro trong quyết định chỉ định thầu.
Trong vụ việc này, Liên danh PVC được lựa chọn làm tổng thầu EPC dù:
• chưa có kinh nghiệm thực hiện dự án Ethanol
• năng lực tài chính không đáp ứng yêu cầu
• chưa từng triển khai dự án tương tự ở quy mô tương ứng
Đây là điểm xuất phát.
Ở trạng thái bình thường, một nhà thầu như vậy khó có thể vượt qua vòng đấu thầu cạnh tranh. Nhưng trong bối cảnh chỉ định thầu, việc lựa chọn lại không đi qua cơ chế loại trừ tự nhiên của thị trường.
Vấn đề vì vậy không nằm ở việc có chỉ định thầu hay không.
Mà nằm ở câu hỏi: vì sao một nhà thầu không đủ năng lực vẫn được chấp nhận?
Trong quá trình giải phẫu hồ sơ, một số dấu hiệu quan trọng xuất hiện:
• tiêu chí đánh giá năng lực bị điều chỉnh
• các điều kiện bất lợi không được phản ánh đầy đủ
• hồ sơ được thiết kế theo hướng “phù hợp hóa” nhà thầu
Nói cách khác, lựa chọn không bắt đầu từ đánh giá. Lựa chọn bắt đầu từ một kết quả đã có.
Điểm gãy pháp lý: Khi hồ sơ đấu thầu không còn là công cụ lựa chọn
Trong một quy trình đấu thầu đúng bản chất, hồ sơ phải có vai trò:
• loại trừ nhà thầu không đủ năng lực
• bảo đảm cạnh tranh
• lựa chọn phương án tối ưu
Nhưng khi bị đảo ngược, hồ sơ không còn làm việc đó.
Nó trở thành công cụ:
• hợp thức hóa nhà thầu đã chọn
• điều chỉnh tiêu chí để phù hợp
• tạo ra một kết quả “có vẻ đúng quy trình”
Trong vụ Ethanol Phú Thọ, vấn đề không chỉ nằm ở việc chọn sai nhà thầu.
Vấn đề nằm ở chỗ: hệ thống hồ sơ đã không thực hiện chức năng loại trừ.
Một nhà thầu không đủ năng lực không bị loại. Ngược lại, hồ sơ được điều chỉnh để nhà thầu đó “đủ điều kiện”. Và khi đó, toàn bộ quy trình đấu thầu – dù có đủ bước – không còn là cơ chế kiểm soát. Nó trở thành một phần của rủi ro.
Khi quyết định bị đọc lại bằng logic đấu thầu và tài sản nhà nước
Tại thời điểm ra quyết định, người ký có thể nhìn thấy:
• nhu cầu triển khai dự án
• áp lực tiến độ
• chỉ đạo cấp trên
• tính cần thiết của việc lựa chọn nhanh nhà thầu
Trong logic đó, việc chỉ định thầu có thể được xem là hợp lý.
Nhưng khi bị xem xét lại, quyết định không còn được đọc bằng logic tiến độ.
Nó bị đặt trong một hệ logic khác:
• có hay không việc lựa chọn sai nhà thầu
• năng lực có được đánh giá đúng không
• tiêu chí có bị điều chỉnh không
• tài sản nhà nước có bị đặt vào rủi ro không
Và từ góc nhìn này, một quyết định có thể bị đọc lại hoàn toàn khác. Một quyết định không bị đánh giá bằng lý do mà nó được đưa ra, mà bằng hệ quả của nó khi bị truy ngược.
Người ký và điểm hội tụ trách nhiệm trong chỉ định thầu
Trong một dự án như Ethanol Phú Thọ, có rất nhiều chủ thể tham gia:
• bộ phận chuyên môn
• tổ tư vấn
• hội đồng
• cấp quản lý
Nhưng khi trách nhiệm được xác định, hệ thống không dừng lại ở sự phân tán đó.
Nó hội tụ. Và điểm hội tụ là người ký phê duyệt:
• phê duyệt chủ trương chỉ định thầu
• phê duyệt lựa chọn nhà thầu
• chấp nhận hồ sơ đánh giá
Không phải vì người ký trực tiếp tạo ra hồ sơ.
Mà vì người ký là người xác nhận rằng: với thẩm quyền của mình, nhà thầu đó là chấp nhận được.
Có một nguyên tắc rất rõ: Không trực tiếp lựa chọn không phải là vùng an toàn. Nếu anh ký xác nhận, anh phải giải trình vì sao lựa chọn đó là hợp lý.
Rủi ro không nằm ở việc chỉ định thầu, mà ở việc chỉ định sai
Một hiểu lầm phổ biến là: rủi ro phát sinh vì “chỉ định thầu”. Nhưng bản chất không phải vậy. Chỉ định thầu là công cụ hợp pháp.
Rủi ro xuất hiện khi:
• chọn sai nhà thầu
• đánh giá sai năng lực
• hoặc biết rủi ro nhưng vẫn chấp nhận
Trong vụ Ethanol Phú Thọ, vấn đề không phải là có chỉ định thầu.
Vấn đề là: chỉ định một nhà thầu không đủ năng lực và không có căn cứ để chứng minh lựa chọn đó là hợp lý.
Khi đó, quy trình không còn bảo vệ. Nó trở thành bằng chứng.
Điểm mù của hệ thống: Khi tiến độ che mờ rủi ro
Trong các dự án lớn, áp lực tiến độ luôn hiện hữu.
• dự án chậm → bị đánh giá
• giải ngân chậm → bị áp lực
• không triển khai → bị quy trách nhiệm
Trong bối cảnh đó, lựa chọn “làm nhanh” thường được ưu tiên.
Và chính áp lực này tạo ra một điểm mù: Hệ thống tập trung vào việc làm được, nhưng không còn nhìn rõ việc làm đúng.
Trong từng bước nhỏ, quyết định có thể hợp lý. Nhưng tổng thể, rủi ro tích tụ. Và khi bị nhìn lại, toàn bộ cấu trúc có thể bị đọc như một quá trình: bỏ qua kiểm soát để đạt tiến độ.
Điều gì thực sự bảo vệ người ký trong quyết định chỉ định thầu?
Không phải là:
• có quy trình
• có hồ sơ
• có thẩm định
Mà là:
• có căn cứ độc lập về năng lực nhà thầu
• có tiêu chí đánh giá không bị điều chỉnh
• có dấu vết loại trừ phương án không phù hợp
• có kiểm tra thực chất về kinh nghiệm và tài chính
• và có khả năng giải thích vì sao lựa chọn đó là hợp lý
Nếu không có những yếu tố này, thì: quy trình không còn là lá chắn. Nó trở thành cấu trúc rủi ro.
Khoảnh khắc không thể né: Khi quyết định lựa chọn nhà thầu bị mở lại
Một lãnh đạo có thể:
• không trực tiếp đánh giá hồ sơ
• không tham gia chi tiết
• dựa vào hệ thống
Nhưng khi quyết định bị mở lại, câu hỏi sẽ là:
• vì sao nhà thầu này được chọn
• căn cứ nào chứng minh năng lực
• vì sao tiêu chí không loại trừ
Không ai trả lời thay hoàn toàn. Người ký phải trả lời.
Kết luận: Khi chỉ định thầu không còn là công cụ, mà trở thành rủi ro
Trong quản lý vốn nhà nước, chỉ định thầu không phải là sai. Nhưng chỉ định sai là rủi ro.
Nếu quyết định lựa chọn không thể tự bảo vệ khi bị đặt lại, thì:
• quy trình không đủ
• hồ sơ không đủ
• và hệ thống không đủ
Đến cuối cùng, câu hỏi không phải là: đã chỉ định thầu đúng quy định chưa
Mà là: lựa chọn đó có thể tự chứng minh là hợp lý hay không
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
Chỉ định thầu không nguy hiểm. Chọn sai người trong chỉ định thầu mới là rủi ro.
Trong các quyết định chỉ định thầu, vấn đề không nằm ở việc có áp dụng cơ chế đặc thù hay không, mà nằm ở việc lựa chọn có đủ căn cứ để tự bảo vệ khi bị truy ngược hay không. Khi nhà thầu không bị loại trừ bởi hồ sơ, mà được “làm cho phù hợp” bởi hồ sơ, thì quy trình không còn là kiểm soát. Nó trở thành một phần của rủi ro
Một quyết định chỉ định thầu không bị đánh giá bởi lý do được đưa ra tại thời điểm ký, mà bởi khả năng tự bảo vệ khi bị truy xét nhiều năm sau. Trong quản lý vốn nhà nước, rủi ro không nằm ở việc ra quyết định, mà nằm ở những giả định chưa được kiểm chứng nhưng vẫn được chấp nhận. Xem thêm chuỗi phân tích CRC – Criminal Risk Control về cách nhận diện điểm gãy pháp lý trong các quyết định quản trị, đầu tư, đấu thầu và sử dụng vốn nhà nước: https://tatlawfirm.com/crc
GHI CHÚ BẢN QUYỀN & CHUẨN MỰC TƯ DUY – TAT LAW FIRM
Nội dung này không chỉ được viết để cung cấp thông tin. Nó được xây dựng để định hình cách nhìn về rủi ro pháp lý trong quyết định quản trị.
Toàn bộ cấu trúc lập luận, cách đặt vấn đề và logic phân tích trong bài là một phần của hệ tư duy CRC (Criminal Risk Control) – được hình thành từ thực tiễn xử lý các tình huống mà quyết định bị thanh tra, điều tra hoặc truy xét trách nhiệm. Vì vậy, giá trị cốt lõi của bài viết không nằm ở dữ kiện đơn lẻ, mà nằm ở cách dữ kiện được tổ chức để vẫn đứng vững khi bị đọc lại trong một bối cảnh bất lợi.
Mọi hình thức sao chép, trích dẫn hoặc diễn giải lại nội dung này, nếu chỉ dừng ở câu chữ mà không giữ được cấu trúc tư duy gốc, đều làm mất đi giá trị sử dụng thực sự của bài viết. Trong nhiều trường hợp, việc áp dụng sai không chỉ dẫn đến hiểu sai, mà còn trực tiếp tạo ra rủi ro pháp lý trong chính quyết định được đưa ra.
TAT không bảo vệ câu chữ.
TAT bảo vệ logic tạo ra câu chữ.
Trong quản trị, sai lầm không bắt đầu từ việc không biết. Sai lầm bắt đầu từ việc hiểu chưa đủ nhưng vẫn quyết định. Một quyết định có thể bị sao chép. Nhưng khả năng tự bảo vệ của quyết định thì không thể sao chép.
Bản quyền nội dung thuộc TAT Law Firm và Luật sư Trương Anh Tú. Mọi sử dụng lại phải ghi rõ nguồn và giữ đúng tinh thần lập luận gốc.
GỢI Ý ĐỌC TIẾP:
Đấu thầu đúng vẫn có thể đi tù: Khi rủi ro không nằm ở sai phạm, mà nằm ở cách quyết định bị đọc lại
