Trong quản lý tài sản công, đặc biệt là đất đai tại các vị trí “đất vàng”, không ít quyết định được ban hành với mục tiêu hỗ trợ doanh nghiệp, thúc đẩy đầu tư hoặc tạo điều kiện phát triển. Nhưng thực tế cho thấy, ngay cả những quyết định xuất phát từ mục tiêu “tốt” vẫn có thể trở thành rủi ro pháp lý nghiêm trọng, như trường hợp khu đất 8–12 Lê Duẩn tại TP.HCM. Vấn đề không nằm ở việc chủ trương có hợp lý hay không, mà nằm ở chỗ việc thực hiện có tuân thủ đúng bản chất pháp lý của tài sản nhà nước hay không. Và khi bị đặt lại, câu hỏi không còn là có lợi cho doanh nghiệp hay không, mà là vì sao một khu đất công có giá trị đặc biệt lớn lại không được đưa ra cạnh tranh công khai để xác lập giá trị của nó.
Vì sao các quyết định liên quan đến “đất vàng” luôn là vùng rủi ro cao nhất trong quản lý tài sản công
Trong toàn bộ hệ thống tài sản nhà nước, đất đai, đặc biệt là đất tại trung tâm đô thị lớn, luôn là loại tài sản nhạy cảm nhất về cả kinh tế lẫn pháp lý. Một quyết định liên quan đến tiền, máy móc hay tài sản lưu động có thể gây thiệt hại lớn, nhưng vẫn thường được nhìn như một sai lệch quản trị hoặc sai lầm trong đánh giá. Còn một quyết định liên quan đến đất vàng thì khác. Bởi ở đây, Nhà nước không chỉ quản lý một tài sản có giá trị lớn, mà còn quản lý một nguồn lực công gắn với quyền lực phân bổ.
Chính vì vậy, mọi quyết định liên quan đến giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng, góp vốn bằng quyền sử dụng đất hoặc đưa đất vào một cấu trúc pháp nhân cụ thể đều không đơn thuần là quyết định kinh tế. Chúng là quyết định pháp lý ở tầng rất sâu, bởi chúng chạm đến một nguyên tắc cốt lõi: tài sản công phải được phân bổ theo cơ chế bảo đảm giá trị, bảo đảm cạnh tranh và bảo đảm minh bạch.
Nhưng trong thực tiễn, nhiều quyết định lại được hình thành theo một logic khác, một logic rất quen thuộc trong điều hành: tạo điều kiện cho doanh nghiệp, đẩy nhanh tiến độ dự án, tránh kéo dài thủ tục, tận dụng nhà đầu tư có sẵn, thúc đẩy hiệu quả phát triển. Nếu chỉ đứng từ góc nhìn điều hành, những lý do này không phải vô lý. Thậm chí trong nhiều hoàn cảnh, chúng còn có vẻ rất hợp lý.
Vấn đề nằm ở chỗ: logic phát triển kinh tế không thay thế được logic pháp lý về phân bổ tài sản công. Một khi hai logic này bị đánh đồng, rủi ro bắt đầu hình thành. Và trong các vụ việc về đất vàng, rủi ro đó thường không bộc lộ ngay tại thời điểm quyết định được ký. Nó chỉ lộ ra khi toàn bộ quyết định bị đặt lại dưới một câu hỏi duy nhất: vì sao tài sản công lại không được phân bổ bằng cơ chế mà pháp luật đòi hỏi.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Giải phẫu case 8–12 Lê Duẩn: Khi tài sản công đổi số phận pháp lý mà không đi qua cơ chế cạnh tranh
Khu đất 8–12 Lê Duẩn là một trong những khu đất đắc địa nhất tại TP.HCM, thường được gọi là “đất vàng” vì vị trí, khả năng khai thác thương mại và giá trị thị trường rất cao. Điều làm cho vụ việc này trở thành một case điển hình không chỉ nằm ở giá trị khu đất, mà ở cách khu đất đó được đưa vào một cấu trúc phân bổ mà không đi qua cơ chế cạnh tranh công khai.
Nếu nhìn ở bề mặt vận hành, cấu trúc này có thể được trình bày khá “êm”: hình thành pháp nhân dự án, có sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân, có phương án triển khai, có mục tiêu phát triển, có ý chí tạo điều kiện đầu tư. Nhìn từ bên trong hệ thống, đây có thể được xem như một phương án khả thi để đưa đất vào khai thác, tránh chậm trễ và thúc đẩy dự án đi nhanh hơn.
Chính ở điểm này, rất nhiều người trong hệ thống dễ tin rằng mình đang làm một việc hợp lý. Họ không nghĩ mình đang làm thất thoát tài sản công. Họ nghĩ mình đang thúc đẩy một phương án đầu tư. Họ không nhìn quyết định như một hành vi chuyển dịch số phận pháp lý của một tài sản công ra khỏi cơ chế cạnh tranh, mà chỉ nhìn nó như một giải pháp thực tiễn.
Nhưng khi bị xem xét lại, toàn bộ cấu trúc ấy không còn được đọc như một phương án đầu tư nữa. Nó bị đọc như một chuỗi hành vi có hệ quả pháp lý rất rõ: một tài sản công cực lớn đã được đặt vào một quỹ đạo phân bổ không đi qua đấu giá. Và từ khoảnh khắc đó, toàn bộ cách hiểu thay đổi.
Ở đây, cần thấy rất rõ một điều: vấn đề không nằm ở chuyện khu đất có được khai thác hay không, dự án có thể đem lại lợi ích gì hay không, hay doanh nghiệp tham gia có đủ năng lực hay không. Vấn đề nằm ở chỗ, tại thời điểm khu đất ấy được quyết định chuyển sang một số phận pháp lý khác, cơ chế xác lập giá trị bằng cạnh tranh đã bị thay thế bằng ý chí hành chính. Và đó chính là khoảnh khắc rủi ro hình thành.
Điểm gãy pháp lý cốt lõi: Khi nguyên tắc đấu giá bị thay bằng lựa chọn hành chính
Trong quản lý tài sản công và đất đai, đấu giá không phải là một chi tiết thủ tục. Nó là cơ chế nền tảng để bảo vệ giá trị tài sản nhà nước. Khi một khu đất công có giá trị lớn được đưa ra đấu giá, Nhà nước không chỉ bán quyền sử dụng đất. Nhà nước đang để thị trường cạnh tranh xác lập giá trị công bằng cho tài sản đó. Chính vì vậy, đấu giá không chỉ bảo đảm thu đúng, thu đủ, mà còn bảo đảm tính minh bạch, loại trừ ưu ái và ngăn chặn việc dùng quyền lực hành chính để phân bổ giá trị theo ý chí chủ quan.
Khi nguyên tắc này bị bỏ qua, vấn đề không còn là “thiếu một bước thủ tục”. Vấn đề trở thành: cơ chế bảo vệ tài sản công đã bị thay thế bằng một cơ chế khác. Và khi cơ chế đó là lựa chọn hành chính đối với một đối tượng cụ thể, rủi ro pháp lý bắt đầu chuyển từ mức quản trị sang mức trách nhiệm.
Trong case 8–12 Lê Duẩn, chính việc khu đất không được đưa ra cạnh tranh công khai đã trở thành điểm gãy pháp lý quyết định. Bởi từ đó, mọi lập luận về hỗ trợ doanh nghiệp, thúc đẩy đầu tư hay phát triển nhanh đều yếu đi rất nhiều trước câu hỏi: vì sao tài sản công này không được để thị trường xác lập giá trị.
Đây là nơi mà nhiều quyết định tưởng là “có thiện chí” bắt đầu sụp. Không phải vì thiện chí bị phủ nhận, mà vì thiện chí không thể thay thế cơ chế. Một ý định tốt không cứu được một cơ chế phân bổ sai. Một mục tiêu phát triển không cứu được một quyết định làm lệch nguyên tắc bảo toàn tài sản công.
Khi quyết định bị đọc lại bằng logic tài sản công, không phải logic dự án
Tại thời điểm quyết định được hình thành, người ký và người tham gia có thể nhìn thấy một dự án, một nhà đầu tư, một phương án triển khai, một kỳ vọng phát triển và một lợi ích kinh tế cụ thể. Trong logic dự án, việc lựa chọn trực tiếp một nhà đầu tư có thể được xem là nhanh hơn, thực tế hơn và “hợp lý” hơn.
Nhưng khi bị hậu kiểm, quyết định đó không còn được đọc bằng logic dự án. Nó bị đặt vào logic tài sản công. Và trong logic này, câu hỏi không còn là dự án có hay không, nhanh hay chậm, có lợi hay không. Câu hỏi chuyển sang: tài sản đó đã được phân bổ bằng đúng cơ chế chưa, Nhà nước đã được bảo đảm giá trị tối ưu chưa, có cơ hội cạnh tranh công khai nào đã bị bỏ qua không.
Khoảng cách giữa hai hệ logic này chính là nơi rất nhiều người đại diện vốn, lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước và cơ quan quản lý bị gãy. Bởi họ tin rằng mình đang chọn một phương án khả thi cho một dự án, nhưng khi quyết định bị đọc lại, họ bị hỏi về số phận pháp lý của một tài sản công.
Nói cách khác, một quyết định có thể đúng trong logic dự án nhưng lại không đứng vững trong logic tài sản công. Và một khi bị đặt vào logic thứ hai, toàn bộ cách biện minh của quyết định sẽ phải thay đổi.
Người ký bị hỏi không phải vì họ làm nhiều nhất, mà vì tại điểm cuối quyền lực, cơ chế đã không được giữ lại
Trong các quyết định liên quan đến đất công, luôn có rất nhiều chủ thể tham gia: cơ quan quản lý đất đai, cơ quan tài chính, cơ quan chuyên môn, tổ công tác, đơn vị tham mưu, doanh nghiệp liên quan và nhiều tầng ý kiến nội bộ. Nhìn từ bên trong, trách nhiệm có vẻ được phân tán khá đều. Ai cũng làm một phần. Ai cũng có vai trò. Ai cũng có căn cứ để nói rằng mình chỉ thực hiện đúng chức năng.
Nhưng khi trách nhiệm được xác định trong hồ sơ pháp lý, hệ thống không dừng lại ở sự phân tán đó. Nó hội tụ. Và điểm hội tụ gần như luôn là người ký hoặc người chấp nhận cuối cùng đối với cơ chế phân bổ.
Cần nói rất thẳng: người ký không bị hỏi vì họ làm nhiều nhất. Người ký bị hỏi vì tại thời điểm tài sản công đổi số phận pháp lý, chữ ký của họ là nơi Nhà nước truy ngược lại trách nhiệm.
Họ có thể không trực tiếp đi đàm phán với doanh nghiệp. Họ có thể không định giá. Họ có thể không tự thiết kế cấu trúc pháp nhân dự án. Nhưng nếu tại điểm cuối cùng của quyền lực phê duyệt, cơ chế đúng đã không được giữ lại, thì chữ ký của họ trở thành điểm neo trách nhiệm.
Đây là phần lạnh nhất của mọi vụ việc tài sản công. Không trực tiếp hưởng lợi không phải là vùng an toàn. Không trực tiếp làm chi tiết cũng không phải là vùng an toàn. Một khi anh ký chấp nhận một cơ chế phân bổ sai nguyên tắc, anh phải giải trình vì sao cơ chế đó được chấp nhận dưới danh nghĩa quyền lực của mình.
Ý định tốt không cứu được một quyết định thực hiện sai bản chất pháp lý
Nhiều người trong bộ máy thường có một phản ứng rất người: họ tin rằng nếu ý định ban đầu không xấu, nếu mục tiêu là phát triển, nếu động cơ là hỗ trợ, thì rủi ro pháp lý sẽ được nhìn nhận nhẹ hơn. Trong đời sống quản trị, cách nghĩ này có thể dễ hiểu. Nhưng trong pháp lý, đặc biệt trong các vụ liên quan tài sản công, ý định không phải là lá chắn.
Pháp lý không đánh giá trước hết bằng ý định. Nó đánh giá bằng cơ chế thực hiện và hậu quả pháp lý của cơ chế đó. Chính vì vậy, trong vụ 8–12 Lê Duẩn, ngay cả khi mục tiêu được trình bày là tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư, thì việc không đấu giá vẫn bị đọc như hành vi làm lệch nguyên tắc phân bổ tài sản công.
Ở đây có một nguyên lý rất đáng sợ đối với người ký: ý định tốt không bảo vệ được một quyết định nếu cách thực hiện không đúng bản chất pháp lý. Một người có thể nghĩ mình đang hỗ trợ phát triển, nhưng nếu sự hỗ trợ đó đồng thời thay thế cơ chế phân bổ công bằng bằng ý chí hành chính, thì chính “sự hỗ trợ” đó trở thành điểm gãy.
Điểm mù lớn nhất của hệ thống: Khi “hỗ trợ doanh nghiệp” bị nhầm thành quyền thay thế cơ chế
Trong điều hành thực tiễn, khái niệm “hỗ trợ doanh nghiệp” rất dễ được mở rộng. Hỗ trợ thủ tục, hỗ trợ cơ chế, hỗ trợ tiếp cận nguồn lực, hỗ trợ tháo gỡ khó khăn. Ở tầng quản trị, những mục tiêu này không sai. Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp. Nhưng có một ranh giới rất rõ mà nếu vượt qua, toàn bộ quyết định sẽ bước sang vùng rủi ro.
Ranh giới đó là: Nhà nước có thể hỗ trợ doanh nghiệp, nhưng không thể thay thế cơ chế phân bổ tài sản công bằng lựa chọn hành chính chủ quan.
Khi ranh giới này bị xóa mờ, hệ thống bắt đầu rơi vào một điểm mù rất nguy hiểm. Người ra quyết định tin rằng mình đang tạo điều kiện. Nhưng về bản chất pháp lý, họ đang làm một việc khác: thay thế một cơ chế cạnh tranh bằng một cơ chế chỉ định hoặc lựa chọn. Và khi bị nhìn lại, hệ thống không đọc thiện chí. Hệ thống đọc kết quả pháp lý của việc thay thế đó.
Điều gì thực sự bảo vệ người ký trong các quyết định liên quan đến đất công
Không phải mục tiêu phát triển. Không phải lợi ích kinh tế. Không phải áp lực tiến độ. Và cũng không phải lý do “nếu không làm vậy thì dự án không đi được”.
Thứ thực sự bảo vệ người ký trong các quyết định liên quan đến tài sản công là khả năng chứng minh rằng cơ chế phân bổ được giữ đúng, hoặc nếu không đi theo cơ chế thông thường thì phải có một căn cứ pháp lý thật rõ, thật chặt và thật đặc biệt để lý giải cho sự ngoại lệ.
Nói cách khác, thứ bảo vệ người ký không phải là lời giải thích về mục tiêu. Thứ bảo vệ người ký là khả năng chứng minh:
• vì sao không đấu giá;
• căn cứ pháp lý nào cho việc không đấu giá;
• giá trị tài sản nhà nước vẫn được tối ưu hóa bằng cách nào;
• cạnh tranh được thay thế bằng cơ chế nào và cơ chế đó có hợp pháp hay không.
Nếu không có các yếu tố này, thì mọi lập luận khác đều yếu khi bị truy xét.
Khoảnh khắc không thể né: Khi quyết định giao đất bị mở lại
Một lãnh đạo có thể không trực tiếp định giá, không trực tiếp làm việc với doanh nghiệp, không trực tiếp đi qua từng hồ sơ chi tiết. Nhưng khi quyết định giao đất hoặc chấp thuận cơ chế giao đất bị mở lại, câu hỏi sẽ chỉ còn xoay quanh bốn điểm:
• vì sao không đấu giá;
• căn cứ nào để chọn phương án này;
• có phương án khác không;
• và vì sao người ký vẫn chấp nhận.
Không ai trả lời thay hoàn toàn. Không bộ phận nào đứng ra gánh thay toàn bộ. Không quy trình nào tự động bảo vệ người ký ở thời điểm ấy.
Đó là khoảnh khắc mà nhiều người mới nhận ra: hệ thống có thể giúp mình ký, nhưng không có nghĩa hệ thống sẽ giúp mình đứng vững khi quyết định bị truy ngược.
Kết luận: “Hỗ trợ doanh nghiệp” không thể thay thế nguyên tắc phân bổ tài sản công
Trong quản lý vốn nhà nước, hỗ trợ doanh nghiệp là cần thiết. Nhưng hỗ trợ không đồng nghĩa với việc thay thế cơ chế. Nếu một quyết định làm thay đổi cách phân bổ tài sản công mà không tuân thủ nguyên tắc pháp lý cốt lõi, thì quy trình không đủ, mục tiêu không đủ, và ý định cũng không đủ.
Đến cuối cùng, câu hỏi không phải là có tạo điều kiện cho doanh nghiệp hay không. Câu hỏi là quyết định đó có bảo vệ được giá trị tài sản nhà nước hay không. Và một khi câu trả lời không chắc chắn, thì mọi lớp lý do khác đều trở nên yếu.
Sai lầm nguy hiểm nhất trong các quyết định liên quan đến đất công không phải là chọn một dự án không hiệu quả. Sai lầm nguy hiểm nhất là dùng ý chí hành chính để thay thế cơ chế phân bổ tài sản công. Bởi từ thời điểm đó, quyết định không còn được đánh giá bằng mục tiêu phát triển nữa. Nó sẽ bị đánh giá bằng phần giá trị Nhà nước đã để tuột khỏi tay mình. Và khi bị truy xét, người đầu tiên phải giải thích điều đó không phải là hệ thống. Vẫn là người ký.
Một quyết định về đất công hiếm khi bị đánh giá ở thời điểm nó được ký. Rủi ro thực sự xuất hiện khi quyết định đó bị đọc lại bằng logic thanh tra, kiểm toán hoặc điều tra nhiều năm sau.
Nếu bạn là lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước, người đại diện vốn, thành viên HĐQT hoặc người tham gia phê duyệt các quyết định liên quan đến tài sản công, điều cần kiểm soát không chỉ là tính đúng đắn của dự án mà còn là khả năng tự bảo vệ của quyết định khi bị truy xét trách nhiệm.
CRC (Criminal Risk Control) được xây dựng chính từ những tình huống như vậy – nơi một quyết định tưởng như hợp lý trong quản trị lại trở thành điểm gãy pháp lý khi cơ chế phân bổ tài sản công bị đặt lại dưới góc nhìn pháp luật. Xem thêm về phương pháp kiểm soát rủi ro hình sự trong quyết định quản trị tại: https://tatlawfirm.com/crc
Trong các quyết định liên quan đến tài sản công, vấn đề không nằm ở việc dự án có hợp lý hay không, mà nằm ở việc cơ chế phân bổ tài sản có được giữ đúng hay không. Khi nguyên tắc đấu giá bị thay thế bằng quyết định hành chính, thì mọi bước sau đó không còn là quản lý thuần túy, mà bắt đầu trở thành rủi ro. Và khi bị truy xét, câu hỏi không còn là lợi ích đã đạt được, mà là giá trị nào của Nhà nước đã bị bỏ qua.
GHI CHÚ BẢN QUYỀN & CHUẨN MỰC TƯ DUY – TAT LAW FIRM
Nội dung này không chỉ được viết để cung cấp thông tin. Nó được xây dựng để định hình cách nhìn về rủi ro pháp lý trong quyết định quản trị.
Toàn bộ cấu trúc lập luận, cách đặt vấn đề và logic phân tích trong bài là một phần của hệ tư duy CRC (Criminal Risk Control) – được hình thành từ thực tiễn xử lý các tình huống mà quyết định bị thanh tra, điều tra hoặc truy xét trách nhiệm. Vì vậy, giá trị cốt lõi của bài viết không nằm ở dữ kiện đơn lẻ, mà nằm ở cách dữ kiện được tổ chức để vẫn đứng vững khi bị đọc lại trong một bối cảnh bất lợi.
Mọi hình thức sao chép, trích dẫn hoặc diễn giải lại nội dung này, nếu chỉ dừng ở câu chữ mà không giữ được cấu trúc tư duy gốc, đều làm mất đi giá trị sử dụng thực sự của bài viết. Trong nhiều trường hợp, việc áp dụng sai không chỉ dẫn đến hiểu sai, mà còn trực tiếp tạo ra rủi ro pháp lý trong chính quyết định được đưa ra.
TAT không bảo vệ câu chữ.
TAT bảo vệ logic tạo ra câu chữ.
Trong quản trị, sai lầm không bắt đầu từ việc không biết. Sai lầm bắt đầu từ việc hiểu chưa đủ nhưng vẫn quyết định.
Một quyết định có thể bị sao chép.
Nhưng khả năng tự bảo vệ của quyết định thì không thể sao chép.
Bản quyền nội dung thuộc TAT Law Firm và Luật sư Trương Anh Tú. Mọi sử dụng lại phải ghi rõ nguồn và giữ đúng tinh thần lập luận gốc.
GỢI Ý ĐỌC TIẾP CÁC BÀI VIẾT SAU:
.webp)
