Một gói thầu có thể đúng quy trình, đủ hồ sơ, có thẩm định và được phê duyệt hợp lệ. Nhưng trong không ít trường hợp, chính những quyết định “đúng” đó lại trở thành điểm khởi đầu của rủi ro hình sự khi bị thanh tra hoặc điều tra sau này. Vấn đề vì thế không còn nằm ở việc doanh nghiệp có vi phạm hay không, mà nằm ở việc quyết định đó có thể tự bảo vệ khi bị xem xét lại hay không.
Khi “đúng quy trình” không còn là vùng an toàn
Trong thực tiễn quản lý đầu tư công và mua sắm tài sản nhà nước, một niềm tin khá phổ biến là: chỉ cần làm đúng quy trình, có đầy đủ hồ sơ, có ý kiến thẩm định và phê duyệt theo thẩm quyền thì quyết định đã an toàn.
Nhưng thực tế tố tụng cho thấy một logic khác đang vận hành.
Một quyết định tại thời điểm ký có thể được xem là hợp lý, thậm chí mang lại hiệu quả. Tuy nhiên, khi bị kiểm tra lại sau một khoảng thời gian, trong một bối cảnh khác, với một hệ quy chiếu pháp lý khác, chính quyết định đó có thể bị diễn giải theo hướng hoàn toàn bất lợi.
Điểm đáng chú ý là: trách nhiệm không đi theo toàn bộ quy trình, mà thường hội tụ về người ký hoặc người có nghĩa vụ giải trình cuối cùng.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Khung pháp lý: Khi nào sai phạm đấu thầu bị hình sự hóa?
Theo quy định tại Điều 222 Bộ luật Hình sự, hành vi vi phạm quy định về đấu thầu có thể bị xử lý hình sự khi gây thiệt hại từ 100 triệu đồng trở lên hoặc dưới mức này nhưng đã bị xử lý trước đó mà còn tái phạm.
Song, điều đáng lưu ý không nằm ở việc liệt kê các hành vi bị cấm, mà nằm ở cách các hành vi này được nhận diện trong thực tế.
Các dạng hành vi thường bị xem xét bao gồm:
Can thiệp trái pháp luật vào quá trình lựa chọn nhà thầu
Thông thầu, dàn xếp kết quả
Gian lận hồ sơ năng lực hoặc tài chính
Tiết lộ thông tin trong đấu thầu
Chia nhỏ gói thầu hoặc cài cắm tiêu chí nhằm hạn chế cạnh tranh
Tuy nhiên, ranh giới giữa “vi phạm hành chính” và “tội phạm hình sự” không phải lúc nào cũng rõ ràng. Trong nhiều trường hợp, chính cách đánh giá hậu quả – đặc biệt là yếu tố thiệt hại – đã quyết định việc một hành vi có bị hình sự hóa hay không.
5 hành vi “tưởng bình thường” nhưng dễ trở thành rủi ro hình sự
Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp không chủ động vi phạm, nhưng vẫn rơi vào rủi ro vì những hành vi mang tính “thực tiễn vận hành”:
1. Cài tiêu chí kỹ thuật “phù hợp thực tế”
Một số hồ sơ mời thầu được xây dựng với tiêu chí rất cụ thể để đảm bảo chất lượng. Tuy nhiên, nếu các tiêu chí này vô tình hoặc cố ý dẫn đến việc chỉ một nhà thầu đáp ứng được, chúng có thể bị xem là hạn chế cạnh tranh.
2. Liên danh “cho đủ điều kiện”
Việc liên danh để bổ sung năng lực là hợp pháp. Nhưng nếu các bên trong liên danh có mối quan hệ chồng chéo hoặc không thực hiện đúng phần việc, cấu trúc này có thể bị diễn giải là hình thức che giấu thông thầu.
3. Mượn hồ sơ năng lực
Đây là một thực tế khá phổ biến trong nhiều ngành. Tuy nhiên, về pháp lý, việc sử dụng hồ sơ không phản ánh đúng năng lực thực tế có thể bị coi là hành vi gian lận.
4. Chỉ định thầu “hợp lý hóa”
Trong các tình huống cấp bách, chỉ định thầu là cơ chế hợp pháp. Nhưng nếu không chứng minh được tính cấp thiết hoặc tính khách quan của giá, quyết định này rất dễ bị xem xét lại.
5. Thẩm định giá mang tính hình thức
Việc có chứng thư thẩm định không đồng nghĩa với việc giá là hợp lý. Nếu cơ quan tố tụng cho rằng phương pháp định giá không phù hợp, toàn bộ kết quả có thể bị bác bỏ.
Case thực tế: Khi quyết định hợp lý trở thành rủi ro
Các vụ án như Vụ án Việt Á hay Vụ án AIC không chỉ phản ánh hành vi sai phạm rõ ràng, mà còn cho thấy một điểm chung:
Các quyết định được đưa ra trong bối cảnh cụ thể, với đầy đủ hồ sơ và quy trình. Nhưng khi bị xem xét lại, các yếu tố như:
tính độc lập của giá
mối quan hệ giữa các bên
khả năng kiểm soát thực tế đã bị đặt lại, và từ đó làm thay đổi cách nhìn nhận toàn bộ giao dịch.
Điểm mù lớn nhất: Thiệt hại không phải là con số bạn nghĩ
Trong các vụ án đấu thầu, yếu tố thiệt hại đóng vai trò then chốt để định tội và định khung hình phạt.
Tuy nhiên, thiệt hại không phải là một con số “có sẵn”, mà là kết quả của một quá trình lựa chọn phương pháp định giá.
Cùng một giao dịch, thiệt hại có thể được xác định theo:
chênh lệch giữa giá trúng thầu và giá thị trường
tổng giá trị gói thầu nếu tài sản không sử dụng được
hoặc một phương pháp khác do Hội đồng định giá lựa chọn
Điều này dẫn đến một thực tế: rủi ro không nằm ở con số, mà nằm ở cách con số đó được hình thành
Checklist 5 câu hỏi trước khi ký quyết định đấu thầu
Trước khi ký bất kỳ quyết định nào liên quan đến đấu thầu, người có thẩm quyền cần tự trả lời 5 câu hỏi:
1. Nếu bỏ toàn bộ hồ sơ, quyết định này có thể tự giải thích không?
2. Giá trúng thầu có thể bị diễn giải theo hướng bất lợi không?
3. Có yếu tố quan hệ nào có thể bị đặt lại không?
4. Quyết định này có còn “đúng” nếu bị xem xét sau 2–3 năm không?
5. Ai là người chịu trách nhiệm giải trình cuối cùng?
Nếu không trả lời rõ ràng được các câu hỏi này, rủi ro không nằm ở quy trình, mà nằm ở chính quyết định.
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
Trong bối cảnh các vụ án kinh tế ngày càng phức tạp, rủi ro pháp lý không còn nằm ở việc doanh nghiệp có tuân thủ hay không, mà nằm ở việc quyết định đó có thể tồn tại khi bị “đọc lại” dưới góc độ pháp lý.
Một quyết định có thể đúng tại thời điểm ký, nhưng vẫn trở thành rủi ro nếu không thể giải thích một cách nhất quán khi bối cảnh thay đổi. Vì vậy, kiểm soát rủi ro không bắt đầu từ quy trình, mà phải bắt đầu từ cấu trúc của chính quyết định.
KẾT LUẬN
Trong đấu thầu, rủi ro không xuất hiện khi hồ sơ được phê duyệt, mà xuất hiện khi quyết định đó bị mở lại dưới một góc nhìn khác.
Một giao dịch có thể đúng, nhưng không có nghĩa là an toàn. Và một quyết định chỉ thực sự an toàn khi nó có thể tự bảo vệ khi bị xem xét lại.
Trong các vụ án kinh tế hiện nay, rủi ro lớn nhất không còn nằm ở việc hồ sơ có đầy đủ hay không, mà nằm ở khả năng một quyết định có thể tự bảo vệ khi bị xem xét lại dưới góc độ pháp lý sau nhiều năm.
Nếu doanh nghiệp, chủ đầu tư hoặc người có thẩm quyền phê duyệt muốn xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro đấu thầu, cấu trúc quyết định tự bảo vệ và quản trị trách nhiệm pháp lý trong hoạt động đầu tư – mua sắm công, có thể tham khảo thêm các phân tích chuyên sâu tại: https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Bài viết thuộc hệ tư duy Criminal Risk Control (CRC) – mô hình phân tích rủi ro pháp lý và rủi ro hình sự trong quản trị doanh nghiệp do Luật sư Trương Anh Tú và TAT Law Firm phát triển từ thực tiễn xử lý các vụ việc bị thanh tra, kiểm toán, điều tra và truy xét trách nhiệm.
CRC không phải là kiến thức pháp lý phổ thông, mà là cấu trúc tư duy nhằm giải quyết một vấn đề duy nhất: một quyết định có thể tự bảo vệ khi bị đọc lại hay không. Toàn bộ nội dung, cấu trúc lập luận và hệ thống khái niệm trong bài được bảo hộ theo quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ. Mọi hành vi sao chép, tái cấu trúc hoặc sử dụng cho mục đích thương mại khi chưa có sự chấp thuận đều bị xem là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
CRC không được tạo ra để phổ biến đại trà. Nó được tạo ra để phân biệt giữa người hiểu rủi ro và người sẽ phải đối mặt với rủi ro.
Gợi ý xem thêm các bài viết sau:
Rủi ro pháp lý bắt đầu từ khoảnh khắc một quyết định phải “giải thích lại”
Vì sao quyết định đúng vẫn trở thành rủi ro: Khoảng trống giải trình trong doanh nghiệp
Rủi ro pháp lý không nằm ở sai phạm: Khi quyết định đúng vẫn có thể trở thành vấn đề
