Trong quản lý doanh nghiệp nhà nước, có một kiểu quyết định đặc biệt khó: quyết định tiếp tục cứu một dự án đang dở dang.
Đó thường là những quyết định được đưa ra trong trạng thái mà mọi lựa chọn đều mang theo rủi ro. Dừng lại đồng nghĩa với nguy cơ mất hàng nghìn tỷ đồng đã đầu tư. Nhưng tiếp tục cũng đồng nghĩa với việc đẩy thêm tài sản nhà nước vào một cấu trúc chưa chắc còn khả năng phục hồi.
Chính vì vậy, rất nhiều dự án thua lỗ kéo dài thường tồn tại trong một trạng thái lửng lơ: không thể hoàn thành, nhưng cũng không ai dám chính thức khép lại.
Dự án mở rộng sản xuất giai đoạn 2 của Công ty Gang thép Thái Nguyên – TISCO 2 – là một ví dụ điển hình cho kiểu rủi ro này.
Nếu chỉ nhìn ở góc độ quản trị thông thường, rất nhiều người sẽ cho rằng việc tiếp tục tìm cách cứu dự án là lựa chọn hợp lý. Bởi khi một lượng vốn rất lớn đã được đổ vào nhà xưởng, máy móc và hạ tầng, việc dừng lại gần như đồng nghĩa với việc chấp nhận một khối tài sản khổng lồ bị mắc kẹt.
Nhưng dưới góc nhìn pháp lý, vấn đề không nằm hoàn toàn ở ý chí muốn cứu dự án.
Vấn đề nằm ở chỗ: tại thời điểm tiếp tục sử dụng vốn nhà nước, liệu còn tồn tại đủ cơ sở hợp lý để tin rằng cấu trúc đó có thể phục hồi hay không.
Đó là ranh giới rất mong manh giữa một quyết định tái cấu trúc hợp lý và một quyết định có thể trở thành rủi ro quản lý tài sản công.
Vì sao nhiều dự án càng cố cứu lại càng tạo thêm rủi ro pháp lý?
Trong thực tế quản lý vốn nhà nước, không có lãnh đạo nào muốn trở thành người ký quyết định “khai tử” một dự án lớn.
Bởi khi một dự án công nghiệp đã kéo dài nhiều năm, đã giải ngân số vốn rất lớn và đã gắn với quá nhiều kỳ vọng chính sách, việc dừng lại không chỉ là câu chuyện tài chính. Nó còn kéo theo áp lực trách nhiệm, áp lực đánh giá hiệu quả đầu tư và cả áp lực thừa nhận rằng những giả định ban đầu có thể đã không còn đúng.
Chính điều này khiến nhiều hệ thống có xu hướng lựa chọn kéo dài thêm thời gian thay vì chấp nhận kết thúc.
Ở thời điểm đó, quyết định tiếp tục đầu tư thường được nhìn như một nỗ lực “cứu phần còn lại”. Người ta tin rằng chỉ cần dự án có thể vận hành trở lại, một phần vốn nhà nước vẫn có thể được bảo toàn.
Nhưng pháp lý không đánh giá quyết định bằng mức độ thiện chí.
Điều mà cơ quan thanh tra, kiểm toán hay tố tụng nhìn vào là: liệu việc tiếp tục sử dụng tài sản công có còn dựa trên đánh giá thực chất hay không.
Nếu các dấu hiệu cho thấy dự án đã mất cân đối nghiêm trọng, khả năng phục hồi ngày càng thấp, cấu trúc tài chính không còn chịu được áp lực kéo dài mà hệ thống vẫn tiếp tục duy trì chỉ để tránh ghi nhận thất bại, thì bản chất của quyết định bắt đầu thay đổi.
Khi ấy, quyết định không còn đơn thuần là “cứu dự án”.
Nó có thể trở thành câu hỏi về trách nhiệm bảo toàn vốn nhà nước.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Giải phẫu một case điển hình: TISCO 2 và hành trình từ kỳ vọng công nghiệp đến khối tài sản mắc kẹt
TISCO 2 từng được kỳ vọng là một trong những dự án công nghiệp trọng điểm của ngành thép Việt Nam. Mục tiêu đặt ra không chỉ là mở rộng năng lực sản xuất mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển dài hạn của ngành công nghiệp thép trong nước.
Ở giai đoạn đầu, cấu trúc dự án mang đầy đủ dáng dấp của một dự án phát triển quy mô lớn: có chủ trương đầu tư, có kế hoạch triển khai, có nhà thầu EPC và có kỳ vọng rất lớn về hiệu quả vận hành sau khi hoàn thành.
Nếu nhìn ở thời điểm phê duyệt ban đầu, rất khó để nghĩ rằng dự án này sẽ trở thành một trong những điểm nghẽn lớn của quản lý vốn nhà nước.
Nhưng rồi toàn bộ cấu trúc bắt đầu phát sinh vấn đề. Dự án chậm tiến độ kéo dài, chi phí tăng mạnh, tranh chấp với nhà thầu xuất hiện và nhiều hạng mục rơi vào trạng thái dở dang suốt nhiều năm.
Từ đây, dự án bắt đầu bước vào một trạng thái đặc biệt nguy hiểm: càng dừng càng khó, nhưng càng kéo dài thì rủi ro càng lớn.
Đó cũng là thời điểm mà mọi quyết định tiếp theo không còn được nhìn đơn thuần dưới góc độ phát triển công nghiệp nữa.
Nó bắt đầu bị nhìn dưới góc độ bảo toàn tài sản nhà nước.
Điểm gãy đầu tiên: Khi quyết định không còn dựa trên hiệu quả tương lai mà dựa trên nỗi sợ ghi nhận thất bại
Một trong những điều nguy hiểm nhất trong các dự án thua lỗ kéo dài là hệ thống bắt đầu bị dẫn dắt bởi áp lực của phần vốn đã mất thay vì triển vọng thực sự của phần vốn sẽ tiếp tục bỏ ra.
Khi hàng nghìn tỷ đồng đã được đầu tư, việc chấp nhận dừng lại trở thành một quyết định cực kỳ khó khăn. Không ai muốn là người xác nhận rằng một dự án từng được kỳ vọng lớn nay có nguy cơ không thể hoàn thành.
Chính vì vậy, nhiều quyết định tiếp tục đầu tư được tạo ra không hoàn toàn vì khả năng phục hồi đã rõ ràng, mà vì hệ thống chưa sẵn sàng đối diện với thất bại.
Đây là điểm rất dễ tạo ra rủi ro pháp lý.
Bởi trong quản lý tài sản công, việc tiếp tục sử dụng vốn nhà nước không thể chỉ dựa trên tâm lý “đã đầu tư quá nhiều nên phải cố cứu”.
Nó phải dựa trên cơ sở đánh giá rằng việc tiếp tục ấy vẫn còn khả năng tạo ra hiệu quả hợp lý và hạn chế tổn thất tốt hơn các lựa chọn khác.
Nếu cơ sở đó ngày càng yếu đi mà hệ thống vẫn tiếp tục duy trì dự án chỉ để tránh phải ghi nhận thất bại, thì toàn bộ logic của quyết định sẽ trở nên rất mong manh khi bị xem xét lại.
Điểm gãy thứ hai: Một dự án có thể mất khả năng cứu từ rất lâu trước khi hệ thống chấp nhận điều đó
Trong nhiều dự án nhà nước kéo dài, thời điểm dự án thực sự mất khả năng phục hồi thường đến sớm hơn rất nhiều so với thời điểm hệ thống chính thức thừa nhận.
Đây là điểm đặc biệt nguy hiểm.
Bởi trong khoảng thời gian “chưa chịu dừng lại”, hệ thống vẫn tiếp tục vận hành như thể dự án còn khả năng cứu được. Vẫn có các cuộc họp, các phương án tái khởi động và các kế hoạch xử lý khó khăn được đưa ra.
Nhìn từ bên trong, dự án dường như vẫn còn đang tồn tại.
Nhưng vấn đề là: một cấu trúc còn vận hành không đồng nghĩa với một cấu trúc còn khả năng sống.
TISCO 2 phản ánh rất rõ nghịch lý này.
Khi các vướng mắc kéo dài quá lâu và khả năng vận hành thương mại ngày càng xa vời, dự án bắt đầu không còn được đánh giá bằng kỳ vọng công nghiệp ban đầu nữa. Thay vào đó, câu hỏi lớn dần chuyển thành: liệu việc kéo dài thêm có đang làm gia tăng mức độ mắc kẹt của tài sản nhà nước hay không.
Đó là khoảnh khắc mà một dự án phát triển bắt đầu bị nhìn như một cấu trúc trách nhiệm.
Điểm gãy thứ ba: Trong quản lý tài sản nhà nước, thiện chí không tự động bảo vệ được quyết định
Rất nhiều người cho rằng một quyết định được đưa ra với động cơ muốn cứu doanh nghiệp hoặc muốn giảm thiểu thiệt hại thì đương nhiên phải được nhìn nhận tích cực.
Nhưng dưới góc nhìn pháp lý, thiện chí không phải là yếu tố duy nhất quyết định tính an toàn của một quyết định.
Điều quan trọng hơn là quyết định đó có còn đủ cơ sở khách quan để bảo vệ hay không.
Trong các dự án thua lỗ lớn, đây là ranh giới cực kỳ lạnh.
Một lãnh đạo có thể thực sự tin rằng việc tiếp tục đầu tư sẽ giúp dự án hồi sinh. Nhưng nếu những dữ liệu thực tế về tài chính, tiến độ và khả năng vận hành không còn đủ sức chứng minh điều đó, thì thiện chí cá nhân sẽ không đủ để bảo vệ toàn bộ cấu trúc quyết định khi bị truy xét lại.
Đó là lý do nhiều vụ việc liên quan đến quản lý vốn nhà nước không chỉ bị nhìn từ kết quả cuối cùng.
Chúng bị nhìn từ chính logic ra quyết định tại thời điểm tiếp tục sử dụng vốn công.
Rủi ro lớn nhất không xuất hiện khi dự án đổ vỡ, mà khi hệ thống không còn đủ khả năng dừng lại
Một dự án thất bại chưa chắc đã là thời điểm rủi ro pháp lý lớn nhất xuất hiện.
Nhiều khi, rủi ro lớn nhất hình thành ở giai đoạn sau đó: khi hệ thống đã nhìn thấy vấn đề nhưng không còn đủ khả năng đưa ra quyết định dừng lại.
Đây là trạng thái đặc biệt nguy hiểm trong quản lý doanh nghiệp nhà nước.
Bởi khi không ai muốn trở thành người xác nhận thất bại, hệ thống sẽ có xu hướng kéo dài thêm thời gian với hy vọng tình hình có thể đảo chiều.
Nhưng trong quản lý tài sản công, hy vọng không phải là cơ sở đủ mạnh để tiếp tục sử dụng vốn nhà nước.
Một quyết định chỉ có thể tự bảo vệ nếu tại thời điểm được đưa ra, nó vẫn chứng minh được rằng việc tiếp tục đầu tư là hợp lý hơn các lựa chọn còn lại và có cơ sở thực tế để hạn chế tổn thất.
Nếu không còn chứng minh được điều đó, thì càng kéo dài, rủi ro trách nhiệm càng lớn.
Điều gì thực sự bảo vệ người ra quyết định trong các dự án thua lỗ nhà nước?
Điều thực sự bảo vệ người ra quyết định không nằm ở việc tạo thêm lớp thủ tục hay kéo dài thêm quy trình phê duyệt.
Nó nằm ở khả năng chứng minh rằng quyết định tiếp tục đầu tư đã được đánh giá bằng một góc nhìn đủ độc lập và đủ thực chất.
Một hệ thống chỉ an toàn khi nó còn khả năng tự đặt ra những câu hỏi khó nhất cho chính mình: nếu dự án không thể phục hồi thì sao, nếu tiếp tục đầu tư nhưng không đạt hiệu quả thì sao, và đâu là thời điểm phải dừng lại để tránh làm gia tăng tổn thất.
Đó cũng là nơi tư duy CRC trở nên đặc biệt quan trọng trong quản trị vốn nhà nước.
Không chỉ nhìn dự án dưới góc độ “có thể tiếp tục hay không”, mà nhìn dưới góc độ: nếu quyết định hôm nay thất bại trong tương lai, cấu trúc trách nhiệm sẽ hình thành như thế nào và liệu quyết định ấy có còn tự giải thích được hay không.
Kết luận: Không phải mọi quyết định tiếp tục đầu tư đều là hành động bảo vệ tài sản nhà nước
Một dự án khó khăn không đồng nghĩa bắt buộc phải dừng lại. Có những trường hợp việc tái cơ cấu và tiếp tục đầu tư là cần thiết để bảo toàn phần vốn đã bỏ ra.
Nhưng cũng có những thời điểm mà việc tiếp tục bơm vốn không còn mang ý nghĩa cứu dự án nữa.
Nó chỉ đang kéo dài thời điểm phải thừa nhận rằng cấu trúc đó đã mất khả năng tự phục hồi.
Đó là bài học rất lớn từ TISCO 2.
Trong quản lý tài sản nhà nước, điều nguy hiểm nhất không phải là một dự án gặp khủng hoảng.
Điều nguy hiểm nhất là khi hệ thống không còn phân biệt được đâu là quyết định đầu tư để phục hồi và đâu là quyết định tiếp tục đổ vốn vào một cấu trúc đã không còn khả năng tự cứu.
Đến cuối cùng, câu hỏi pháp lý quan trọng nhất không phải là: “Có nên cố cứu dự án hay không?” Mà là: “Tại thời điểm tiếp tục sử dụng vốn nhà nước, liệu còn đủ cơ sở thực chất để bảo vệ quyết định đó hay không?”
Một quyết định tiếp tục đầu tư không tự động được bảo vệ chỉ vì mục tiêu là “cứu dự án”. Trong quản lý tài sản công, điều quan trọng nhất là liệu tại thời điểm sử dụng thêm vốn nhà nước, hệ thống còn đủ cơ sở thực chất để chứng minh rằng quyết định đó hợp lý và có khả năng hạn chế tổn thất hay không.
Đó cũng là lý do CRC không chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng của dự án, mà nhìn vào toàn bộ logic hình thành quyết định, cấu trúc phản biện nội bộ và khả năng tự bảo vệ của hệ thống khi bị thanh tra, kiểm toán hoặc truy xét trách nhiệm.
Tìm hiểu thêm về hệ tư duy CRC do TAT Law Firm phát triển tại: https://tatlawfirm.com/crc
Luật sư Trương Anh Tú
Chủ tịch TAT Law Firm
Trong các quyết định rủi ro cao liên quan đến quản lý vốn nhà nước, vấn đề không nằm ở việc hồ sơ đã đi qua bao nhiêu bước, mà nằm ở việc khi bị đặt lại, quyết định đó còn giữ được logic tự bảo vệ hay không. Một khi câu hỏi đã chuyển từ “đúng quy trình chưa” sang “ai phải giải trình”, thì bài toán không còn là thủ tục, mà là cấu trúc kiểm soát của chính quyết định.
Bài viết này là một phần của hệ tư duy CRC (Criminal Risk Control) do TAT Law Firm phát triển từ thực tiễn xử lý các quyết định bị thanh tra, điều tra và truy xét trách nhiệm. Giá trị của nội dung không chỉ nằm ở thông tin, mà ở cấu trúc lập luận giúp nhận diện nơi một quyết định có thể gãy khi bị đọc lại. Mọi trích dẫn hoặc sử dụng lại nội dung cần ghi rõ nguồn “TAT Law Firm – Luật sư Trương Anh Tú” và không được làm sai lệch logic phân tích gốc. TAT không bảo vệ câu chữ. TAT bảo vệ logic tạo ra câu chữ.
Gợi ý xem thêm:
Giải phẫu một quyết định trong doanh nghiệp nhà nước: Vì sao hồ sơ đầy đủ vẫn có thể thất bại?
Khi doanh nghiệp nhà nước không thiếu quy trình nhưng vẫn phát sinh rủi ro
