Việc không được mang laptop vào phòng xử án, trừ trường hợp được chủ tọa cho phép, không chỉ là một quy định về nội quy phiên tòa. Đằng sau câu chuyện tưởng như rất cụ thể ấy là một vấn đề lớn hơn: trong bối cảnh hồ sơ điện tử, chứng cứ điện tử và chuyển đổi số tư pháp ngày càng phát triển, pháp luật tố tụng cần quản lý thiết bị công nghệ như thế nào để vừa bảo đảm trật tự, sự tôn nghiêm của phiên tòa, vừa không làm suy giảm điều kiện thực hiện quyền tranh tụng, quyền bào chữa và quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.
Khi chiếc laptop phải xin phép để được vào phòng xử án
Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC của Tòa án nhân dân Tối cao được ban hành ngày 30/5/2026, có hiệu lực từ ngày 01/8/2026, quy định về nội quy phiên tòa, phiên họp và việc ghi âm lời nói, ghi hình ảnh diễn biến phiên tòa, phiên họp. Theo nội dung được công bố, người tham gia, tham dự phiên tòa không được mang thiết bị truyền đưa, thu thập, xử lý, lưu trữ, trao đổi thông tin, dữ liệu số vào phiên tòa, phiên họp, trừ trường hợp được Thẩm phán chủ tọa phiên tòa hoặc người chủ trì phiên họp cho phép. Các thiết bị được nêu gồm điện thoại, máy tính bảng, máy tính xách tay, đồng hồ thông minh và thiết bị có tính năng ghi âm, ghi hình, thu phát tín hiệu điện tử.
Từ quy định này, chiếc laptop trở thành biểu tượng của một cuộc tranh luận rộng hơn. Trong đời sống bình thường, laptop là công cụ làm việc quen thuộc. Với luật sư, đó có thể là nơi lưu trữ hồ sơ vụ án, hệ thống hóa chứng cứ, tra cứu văn bản pháp luật, ghi chú luận cứ và chuẩn bị phương án tranh tụng. Nhưng khi bước vào phòng xử án, laptop lại trở thành thiết bị điện tử phải được chủ tọa cho phép mới có thể sử dụng.
Vấn đề không nằm ở việc phiên tòa có cần nội quy hay không. Không ai phủ nhận phòng xử án là không gian đặc biệt, đòi hỏi trật tự, sự tôn nghiêm, an ninh và sự điều hành tập trung của Hội đồng xét xử. Cũng không ai phủ nhận nguy cơ thiết bị điện tử có thể bị sử dụng sai mục đích như ghi âm, ghi hình, truyền phát thông tin hoặc làm lộ dữ liệu cần bảo mật.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn laptop như một nguồn rủi ro, chúng ta có thể bỏ qua mặt còn lại của vấn đề: laptop cũng là công cụ để thực hiện quyền tố tụng trong thời đại số. Khi hồ sơ vụ án ngày càng đồ sộ, chứng cứ ngày càng phức tạp và nhiều tài liệu đã tồn tại dưới dạng điện tử, việc sử dụng laptop để tra cứu, đối chiếu, ghi chú và trình bày không còn là nhu cầu xa lạ.
Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm
Quản lý thiết bị hay quản lý hành vi sử dụng thiết bị?
Điểm cần phân biệt là: thiết bị không tự nó tạo ra vi phạm; hành vi sử dụng thiết bị sai mục đích mới tạo ra rủi ro.
Một chiếc laptop có thể được dùng để mở file hồ sơ đã được luật sư chuẩn bị, tìm kiếm một bút lục, đối chiếu sao kê, kiểm tra nội dung email, tra cứu văn bản pháp luật hoặc ghi lại diễn biến phiên tòa dưới dạng ghi chú cá nhân. Nhưng cùng chiếc laptop đó cũng có thể bị dùng để truyền dữ liệu ra ngoài, ghi âm, ghi hình, phát trực tiếp hoặc lưu trữ, phát tán thông tin không được phép công bố.
Nếu pháp luật quản lý theo cách mặc nhiên hạn chế công cụ, phạm vi hạn chế có thể rộng hơn mức cần thiết. Bởi trong trường hợp đó, cả hành vi hợp pháp và hành vi rủi ro đều bị đặt chung trong một vùng kiểm soát. Người muốn dùng laptop chỉ để tra cứu hồ sơ cũng phải xin phép như người có khả năng sử dụng thiết bị vào mục đích khác.
Trong khi đó, một cách tiếp cận phù hợp hơn với tư pháp số là quản lý hành vi rủi ro. Pháp luật cần kiểm soát chặt các hành vi như ghi âm, ghi hình trái phép, truyền phát trực tuyến, trao đổi dữ liệu ra ngoài khi chưa được phép, làm lộ bí mật nhà nước, bí mật đời tư, bí mật kinh doanh hoặc gây ảnh hưởng đến trật tự phiên tòa. Nhưng đối với việc sử dụng thiết bị để phục vụ quyền bào chữa, quyền tranh tụng và việc tra cứu tài liệu hợp pháp, cần có cơ chế cho phép rõ ràng, minh bạch và có thể dự liệu.
Công nghệ luôn thay đổi nhanh hơn pháp luật. Nếu quy định chỉ chạy theo từng loại thiết bị, hôm nay là laptop, ngày mai có thể là máy tính bảng, đồng hồ thông minh, kính thông minh, phần mềm trí tuệ nhân tạo hoặc thiết bị lưu trữ mới. Nhưng nếu pháp luật xác định đúng hành vi cần kiểm soát, quy tắc sẽ có khả năng thích ứng tốt hơn với tương lai.
Quyền tranh tụng cần công cụ tương xứng với hồ sơ điện tử
Trong tố tụng hiện đại, tranh tụng không chỉ là việc các bên được phát biểu tại phiên tòa. Tranh tụng thực chất đòi hỏi mỗi bên phải có điều kiện nghiên cứu hồ sơ, tiếp cận chứng cứ, kiểm tra lập luận, đối chiếu tài liệu và phản biện kịp thời.
Với những vụ án đơn giản, hồ sơ giấy có thể đáp ứng được yêu cầu này. Nhưng trong các vụ án kinh tế, tham nhũng, ngân hàng, chứng khoán, đầu tư, xây dựng, thương mại hoặc các tranh chấp dân sự, hành chính phức tạp, hồ sơ có thể lên tới hàng chục nghìn trang. Chứng cứ không chỉ nằm trong các biên bản truyền thống, mà còn trong dữ liệu điện tử, email, tin nhắn, sao kê, hợp đồng số, file kế toán, hình ảnh, âm thanh hoặc dữ liệu hệ thống.
Trong bối cảnh đó, việc luật sư hoặc người tham gia tố tụng cần laptop để tra cứu và đối chiếu tài liệu là nhu cầu có thật. Một câu hỏi bất ngờ của Hội đồng xét xử, một lập luận mới của Viện kiểm sát, một nội dung do bên đối tụng đưa ra hoặc một chi tiết mâu thuẫn trong lời khai có thể buộc luật sư phải kiểm tra ngay tài liệu đã chuẩn bị. Nếu toàn bộ dữ liệu đã được số hóa, việc không được sử dụng công cụ điện tử tại phiên tòa có thể khiến quá trình tranh tụng kém linh hoạt và kém hiệu quả hơn.
Laptop trong trường hợp này không phải là sự tiện nghi cá nhân. Nó là phương tiện hỗ trợ cho hoạt động tố tụng. Khi luật sư sử dụng laptop để tra cứu hồ sơ, người được hưởng lợi cuối cùng không chỉ là luật sư, mà là thân chủ, là chất lượng tranh tụng và là khả năng Hội đồng xét xử tiếp cận đầy đủ hơn với sự thật khách quan.
Sự tôn nghiêm của phiên tòa không nằm ở việc vắng bóng công nghệ
Một lập luận thường được đặt ra là phòng xử án cần sự tôn nghiêm, vì vậy thiết bị điện tử phải được kiểm soát nghiêm ngặt. Điều này đúng. Nhưng sự tôn nghiêm của phiên tòa không đồng nghĩa với việc phòng xử án phải vắng bóng công nghệ.
Sự tôn nghiêm nằm ở trật tự pháp lý. Mọi người tham gia phiên tòa phải tuân thủ sự điều hành của chủ tọa, sử dụng thiết bị đúng mục đích, không ghi âm, ghi hình trái phép, không truyền phát thông tin, không làm lộ bí mật và không gây mất trật tự. Nếu những yêu cầu này được bảo đảm, việc một luật sư mở laptop để tra cứu hồ sơ hoặc đối chiếu chứng cứ không làm giảm uy nghiêm của Tòa án.
Ngược lại, trong nhiều trường hợp, công nghệ còn có thể giúp phiên tòa rõ ràng hơn. Hồ sơ được tra cứu nhanh hơn. Chứng cứ được đối chiếu chính xác hơn. Lập luận được trình bày mạch lạc hơn. Các bên có thể phản biện trên nền tảng tài liệu cụ thể hơn. Hội đồng xét xử có thể tiếp nhận thông tin theo cách thuận lợi hơn.
Vấn đề vì vậy không phải là laptop có phù hợp với phòng xử án hay không. Vấn đề là laptop được sử dụng như thế nào, với mục đích gì, dưới điều kiện nào và chịu trách nhiệm ra sao nếu bị sử dụng sai.
Cơ chế xin phép cần rõ ràng, thống nhất và có thể dự liệu
Thông tư 12/2026/TT-TANDTC không đặt ra phương án cấm tuyệt đối, mà mở ra ngoại lệ khi được chủ tọa phiên tòa hoặc người chủ trì phiên họp cho phép. Cách thiết kế này trao quyền chủ động cho người điều hành phiên tòa. Tuy nhiên, cũng chính cơ chế xin phép này đặt ra một yêu cầu quan trọng: tiêu chí cho phép hoặc không cho phép cần đủ rõ.
Nếu cùng một nhu cầu sử dụng laptop để tra cứu hồ sơ điện tử nhưng ở phiên tòa này được chấp nhận, phiên tòa khác lại bị từ chối mà không có tiêu chí thống nhất, người tham gia tố tụng sẽ rất khó chuẩn bị. Luật sư không biết có nên chuẩn bị hệ thống hồ sơ điện tử hay phải in toàn bộ tài liệu ra giấy. Đương sự không biết công cụ hỗ trợ mình theo dõi tài liệu có được chấp nhận hay không. Sự thiếu tiên liệu ấy có thể làm tăng chi phí tố tụng, tăng áp lực giấy tờ và làm giảm ý nghĩa của số hóa hồ sơ.
Một cơ chế hợp lý có thể được thiết kế theo hướng: người có nhu cầu sử dụng laptop phải thông báo hoặc đề nghị trước; nêu rõ mục đích sử dụng là tra cứu hồ sơ, ghi chú, đối chiếu tài liệu hay trình bày chứng cứ; cam kết không ghi âm, ghi hình, truyền dữ liệu trái phép; chấp hành kiểm tra an ninh và sự điều hành của chủ tọa. Chủ tọa có thể chấp thuận, chấp thuận có điều kiện hoặc từ chối, nhưng nên có lý do rõ ràng, phù hợp với tính chất vụ án, yêu cầu bảo mật và nguy cơ ảnh hưởng đến trật tự phiên tòa.
Khi tiêu chí minh bạch, quyền điều hành của chủ tọa không bị suy giảm. Ngược lại, quyền đó được thực hiện trong khuôn khổ dễ dự đoán hơn, tạo niềm tin hơn cho người tham gia tố tụng.
Nếu hồ sơ số phải quay lại giấy, tư pháp số sẽ bị ngắt quãng
Một trong những mục tiêu quan trọng của tư pháp số là giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy, nâng cao hiệu quả xử lý tài liệu, tiết kiệm chi phí và tạo điều kiện tra cứu nhanh chóng. Nhưng nếu tại phiên tòa, người tham gia tố tụng không thể chắc chắn được sử dụng laptop để khai thác hồ sơ điện tử, họ sẽ có xu hướng quay lại phương án an toàn: in hồ sơ ra giấy.
Điều này tạo ra nghịch lý. Hệ thống thúc đẩy số hóa, nhưng người sử dụng vẫn phải chuẩn bị theo cách thủ công vì không biết công cụ số có được chấp nhận tại phiên tòa hay không. Hồ sơ điện tử có thể tồn tại trong giai đoạn chuẩn bị, nhưng khi bước vào phòng xử án lại bị thay thế bằng chồng tài liệu giấy. Nếu tình trạng này phổ biến, chuyển đổi số tư pháp sẽ chưa đi đến điểm quan trọng nhất là phiên tòa – nơi quyền tranh tụng, quyền bào chữa và quyền xét xử công bằng được thực hiện trực tiếp.
Tư pháp số không thể chỉ nằm trong phần mềm quản lý án, kho dữ liệu hoặc quy trình nội bộ của Tòa án. Tư pháp số phải đi vào điều kiện thực hiện quyền tố tụng. Nếu dữ liệu điện tử đã trở thành phương thức lưu trữ hồ sơ, thì việc khai thác dữ liệu điện tử tại phiên tòa cũng cần được nhìn nhận như một nhu cầu bình thường, tất nhiên phải đặt trong giới hạn pháp luật.
Kết luận: Đằng sau lệnh hạn chế laptop là câu hỏi về tư duy pháp lý
Việc không được mang laptop vào phòng xử án, trừ trường hợp được chủ tọa cho phép, là một quy định nhằm bảo đảm an ninh, trật tự và sự tôn nghiêm của phiên tòa. Nhưng quy định này cũng mở ra một cuộc trao đổi cần thiết về cách nền tư pháp ứng xử với công nghệ trong kỷ nguyên số.
Một chiếc laptop có thể tạo ra rủi ro nếu bị sử dụng sai mục đích. Nhưng nó cũng có thể là công cụ cần thiết để luật sư và người tham gia tố tụng thực hiện quyền tranh tụng, quyền bào chữa và quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp. Vì vậy, điều quan trọng không phải là nhìn laptop như một nguy cơ tự thân, mà là xây dựng cơ chế quản lý hành vi sử dụng laptop một cách minh bạch, tương xứng và có khả năng kiểm soát.
Tư pháp số không thể chỉ là số hóa hồ sơ. Tư pháp số phải tạo điều kiện để dữ liệu điện tử được sử dụng hợp pháp trong quá trình tranh tụng. Nếu hồ sơ đã số hóa nhưng người tham gia tố tụng vẫn phải quay lại với hồ sơ giấy vì không thể dự liệu việc sử dụng laptop tại phiên tòa, thì chuyển đổi số sẽ bị ngắt quãng ngay tại phòng xử án.
Một nền tư pháp hiện đại không cần sợ công nghệ. Điều cần thiết là đặt công nghệ vào trật tự pháp lý, kiểm soát hành vi lạm dụng và tạo điều kiện cho việc sử dụng công nghệ phục vụ công lý. Đằng sau câu chuyện không được mang laptop vào phòng xử án, vì vậy, là một câu hỏi lớn hơn: các quy tắc tố tụng của chúng ta đã sẵn sàng cho nền tư pháp số hay chưa.
Bài viết phân tích quy định không được mang laptop vào phòng xử án, trừ trường hợp được chủ tọa cho phép, dưới góc nhìn tư pháp số. Vấn đề không chỉ nằm ở việc quản lý thiết bị điện tử, mà còn ở yêu cầu bảo đảm quyền tranh tụng, quyền bào chữa, khả năng khai thác hồ sơ điện tử, chứng cứ điện tử và sự tôn nghiêm của phiên tòa trong một trật tự pháp lý minh bạch, tương xứng và có thể kiểm soát.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
GỢI Ý XEM THÊM CÁC BÀI VIẾT SAU:
Một chiếc laptop trong phòng xử án và bài toán thể chế của nền tư pháp số
