Trong một Nhà nước pháp quyền, một quyết định đúng về nội dung chưa đủ để tạo dựng niềm tin nếu quy trình tạo ra quyết định đó bị nghi ngờ về tính khách quan. Từ nguyên tắc “không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình”, có thể nhìn thấy một yêu cầu sâu xa hơn của công lý: quyền lực phải được tổ chức sao cho người dân có thể tin rằng quyết định được ban hành trong một quy trình vô tư, minh bạch và không bị chi phối bởi lợi ích riêng.
Công lý không chỉ là kết quả cuối cùng
Khi nói đến công lý, nhiều người thường nghĩ đến kết quả cuối cùng của một vụ việc: ai đúng, ai sai, ai được bảo vệ, ai phải chịu trách nhiệm. Cách nhìn này không sai, bởi mục tiêu cuối cùng của pháp luật là đưa ra quyết định phù hợp với sự thật khách quan và quy định pháp luật. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn công lý như một kết quả, chúng ta có thể bỏ qua một yếu tố quan trọng không kém: con đường dẫn tới kết quả đó.
Một quyết định có thể đúng về mặt pháp lý, nhưng nếu người ra quyết định có lợi ích liên quan, có quan hệ đặc biệt với một bên, hoặc quá trình ra quyết định thiếu minh bạch, thì quyết định ấy vẫn có thể không thuyết phục được xã hội. Vấn đề không chỉ là quyết định đó có đúng hay không, mà còn là nó được tạo ra trong điều kiện nào, bởi ai, theo quy trình nào và có đủ khả năng loại trừ nghi ngờ về sự thiên vị hay không.
Đó chính là giá trị cốt lõi của nguyên tắc Nemo iudex in causa sua – không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình. Nguyên tắc này không chỉ nhằm ngăn chặn sự thiên vị đã xảy ra, mà quan trọng hơn, nhằm phòng ngừa nguy cơ thiên vị ngay từ đầu. Pháp luật không cần chờ đến khi chứng minh được người ra quyết định đã thực sự thiên vị mới can thiệp. Chỉ cần tồn tại một nguy cơ hợp lý làm phát sinh nghi ngờ về tính khách quan, quy trình ra quyết định đã cần được xem xét lại.
Từ đây có thể thấy, công lý không chỉ được đo bằng kết quả, mà còn được đo bằng chất lượng của quy trình. Một nền tư pháp, một nền hành chính hay một thiết chế công quyền muốn tạo dựng niềm tin không thể chỉ nói rằng mình quyết định đúng. Nó còn phải chứng minh rằng quyết định đó được ban hành trong một quy trình đủ khách quan để người dân có thể tin tưởng.
Ảnh minh họa
Vì sao tính khách quan lại quan trọng hơn lời cam kết vô tư?
Trong thực tiễn, người có thẩm quyền thường được kỳ vọng phải công tâm, khách quan và không bị chi phối bởi lợi ích riêng. Nhưng chỉ kỳ vọng vào phẩm chất cá nhân là chưa đủ. Con người luôn sống trong các quan hệ xã hội, lợi ích, áp lực, tình cảm, vị trí nghề nghiệp và bối cảnh tổ chức. Ngay cả người có thiện chí cũng có thể bị ảnh hưởng bởi những yếu tố mà chính họ không nhận thức đầy đủ.
Vì vậy, một thiết chế pháp quyền không thể chỉ dựa vào lời cam kết rằng người ra quyết định sẽ vô tư. Điều cần thiết hơn là thiết kế một cơ chế khiến sự vô tư đó có thể được kiểm chứng. Người có lợi ích trực tiếp không nên tham gia quyết định. Người từng tham gia một giai đoạn xử lý vụ việc không nên đồng thời là người tự đánh giá tính đúng đắn của chính việc mình đã làm. Người chịu áp lực từ một lợi ích tổ chức không nên một mình quyết định vấn đề liên quan đến lợi ích đó mà không có cơ chế giám sát độc lập.
Nói cách khác, tính khách quan không chỉ là phẩm chất đạo đức, mà phải trở thành một điều kiện thể chế. Một quy trình khách quan phải có sự phân tách hợp lý giữa người đề xuất, người thẩm định, người quyết định và người kiểm tra. Một quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi của cá nhân, tổ chức phải được hình thành trên cơ sở hồ sơ rõ ràng, căn cứ pháp lý minh bạch và khả năng truy vết đầy đủ.
Khi cơ chế được thiết kế tốt, xã hội không phải đặt toàn bộ niềm tin vào một cá nhân cụ thể. Niềm tin được đặt vào quy trình. Đây là điểm khác biệt giữa quản trị dựa vào con người và quản trị dựa vào pháp quyền. Quản trị dựa vào con người luôn mong người có quyền lực sẽ công tâm. Quản trị dựa vào pháp quyền thiết kế hệ thống để ngay cả khi con người có thể thiên vị, quyền lực vẫn bị giới hạn bởi quy trình khách quan.
Sự vô tư phải được nhìn thấy, không chỉ được tuyên bố
Một trong những yêu cầu quan trọng của công lý hiện đại là sự vô tư không chỉ tồn tại trong nhận thức của người ra quyết định, mà còn phải được nhìn thấy từ bên ngoài. Người dân, doanh nghiệp và các bên liên quan không thể đọc được suy nghĩ của người có thẩm quyền. Họ chỉ có thể đánh giá tính khách quan thông qua những dấu hiệu bên ngoài: quy trình có công khai không, người ra quyết định có lợi ích liên quan không, các bên có được trình bày ý kiến không, hồ sơ có được lưu giữ không, quyết định có được giải trình không, có cơ chế kiểm tra độc lập không.
Chính vì vậy, một quyết định đúng nhưng được ban hành trong bối cảnh thiếu minh bạch vẫn có thể gây nghi ngờ. Ngược lại, một quyết định dù có thể còn gây tranh luận về nội dung nhưng nếu được tạo ra từ một quy trình công khai, có căn cứ, có giải trình và có kiểm soát, thì thường có khả năng thuyết phục xã hội cao hơn.
Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực mà quyền lực công tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân: xét xử, xử phạt hành chính, thanh tra, kiểm toán, đấu thầu, cấp phép, bổ nhiệm, tuyển dụng, quy hoạch, thu hồi đất, xử lý tài sản, giải quyết khiếu nại, kỷ luật công chức. Ở những lĩnh vực này, chỉ một dấu hiệu xung đột lợi ích cũng có thể làm suy giảm niềm tin vào toàn bộ quy trình.
Một hội đồng chấm thầu có thành viên liên quan đến nhà thầu. Một người tham gia soạn thảo hồ sơ lại trực tiếp tự thẩm định sản phẩm của mình. Một cơ quan vừa ban hành quyết định, vừa tự giải quyết khiếu nại lần đầu theo cách thiếu độc lập. Một người có quan hệ lợi ích với đối tượng được đánh giá lại tham gia bỏ phiếu quyết định. Những tình huống như vậy chưa chắc đã chứng minh được có sai phạm thực tế, nhưng chúng đủ để làm phát sinh nghi ngờ hợp lý về sự khách quan.
Pháp quyền hiện đại không chờ đến khi niềm tin bị phá vỡ mới xử lý. Nó phải thiết kế quy trình để hạn chế nguy cơ đó ngay từ đầu.
Từ nguyên tắc tố tụng đến chuẩn mực quản trị công
Ban đầu, nguyên tắc không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình thường được nhắc đến trong hoạt động xét xử. Thẩm phán, trọng tài viên, người tiến hành tố tụng nếu có lợi ích liên quan hoặc có căn cứ cho rằng không thể vô tư thì phải từ chối tham gia hoặc bị thay đổi. Đây là yêu cầu cơ bản để bảo đảm xét xử công bằng.
Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, quyền lực không chỉ nằm trong tòa án. Quyền lực còn hiện diện trong các quyết định hành chính, trong hội đồng chuyên môn, trong cơ quan quản lý nhà nước, trong các thiết chế nghề nghiệp, trong doanh nghiệp nhà nước, trong tổ chức đại diện, trong các hội đồng đánh giá, xét duyệt, phân bổ nguồn lực. Mỗi nơi có quyền quyết định đến lợi ích của người khác đều cần đối diện với câu hỏi: liệu người ra quyết định có đang đứng trong vị trí khách quan hay không?
Vì vậy, nguyên tắc này cần được hiểu rộng hơn như một chuẩn mực quản trị công. Nó đòi hỏi quyền lực phải được thiết kế để tránh tình trạng một chủ thể đồng thời nắm giữ quá nhiều vai trò: vừa có lợi ích, vừa quyết định, vừa tự kiểm tra, vừa tự kết luận rằng mình đúng. Khi quyền lực tự khép kín như vậy, nguy cơ lạm quyền và thiên vị sẽ tăng lên.
Một thiết chế tốt phải biết phân vai. Người có lợi ích trực tiếp phải được loại trừ khỏi quá trình quyết định. Người quyết định phải chịu trách nhiệm giải trình. Người kiểm tra phải có mức độ độc lập cần thiết. Quy trình phải để lại dấu vết. Dữ liệu phải có thể kiểm chứng. Quyết định phải có căn cứ và có thể bị xem xét lại theo thủ tục hợp pháp.
Đây chính là cách biến nguyên tắc tố tụng thành nguyên tắc thiết kế quyền lực.
Ý nghĩa đối với kiểm soát quyền lực ở Việt Nam
Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, yêu cầu kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, kiểm soát xung đột lợi ích, cải cách hành chính và tăng cường trách nhiệm giải trình ngày càng được đặt ra rõ nét. Các cải cách này tuy diễn ra ở nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng đều gặp nhau ở một điểm: quyền lực phải được đặt trong quy trình khách quan, minh bạch và có khả năng kiểm chứng.
Việc công khai thủ tục hành chính, số hóa hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu, phân quyền đi đôi với kiểm tra, chuẩn hóa quy trình bổ nhiệm, đấu thầu, thanh tra, kiểm toán, giải quyết khiếu nại, đều có thể được nhìn nhận như những biểu hiện cụ thể của cùng một tư duy: không để quyền lực phụ thuộc quá nhiều vào ý chí chủ quan của một cá nhân hoặc một nhóm người.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, yêu cầu này càng có ý nghĩa. Dữ liệu không chỉ phục vụ quản lý hành chính, mà còn là công cụ kiểm soát quyền lực. Khi hồ sơ được số hóa, quy trình được lưu vết, thời điểm xử lý được ghi nhận, người tham gia được xác định, căn cứ quyết định được truy xuất, thì khả năng kiểm chứng sẽ tăng lên. Điều đó giúp giảm không gian cho sự tùy tiện, đồng thời bảo vệ cả người dân lẫn người thực thi công vụ.
Một quyết định công quyền minh bạch không chỉ giúp người dân yên tâm hơn. Nó cũng bảo vệ người ra quyết định trước những nghi ngờ không có căn cứ. Khi quy trình rõ ràng, hồ sơ đầy đủ, trách nhiệm được phân định và dữ liệu có thể kiểm tra, người làm đúng có cơ sở để chứng minh mình đã làm đúng. Như vậy, kiểm soát quyền lực không chỉ nhằm phát hiện sai phạm, mà còn nhằm tạo lập một môi trường thực thi công vụ công bằng hơn.
Kết luận: Niềm tin vào pháp luật bắt đầu từ quy trình khách quan
Nguyên tắc Nemo iudex in causa sua nhắc nhở rằng quyền lực không thể tự mình phán xét chính mình trong những vấn đề có liên quan đến lợi ích của nó. Một quyết định muốn có tính chính danh không chỉ cần đúng thẩm quyền, đúng căn cứ, mà còn phải được hình thành trong một quy trình loại trừ hoặc hạn chế tối đa nguy cơ xung đột lợi ích.
Công lý không chỉ là điều được tuyên bố sau cùng. Công lý phải hiện diện trong từng bước của quy trình: ai tham gia, ai bị loại trừ, ai quyết định, ai giám sát, hồ sơ được lưu giữ thế nào, các bên có được trình bày ý kiến không, quyết định có được giải trình không và có thể kiểm chứng hay không.
Một Nhà nước pháp quyền mạnh không đặt niềm tin tuyệt đối vào sự vô tư của cá nhân, mà xây dựng những thiết chế khiến sự khách quan trở thành yêu cầu bắt buộc của quyền lực. Khi quyền lực được tổ chức minh bạch, có phân tách vai trò, có trách nhiệm giải trình và có khả năng kiểm chứng, niềm tin xã hội vào pháp luật sẽ được củng cố.
Bởi suy cho cùng, người dân không chỉ cần một quyết định đúng. Họ cần được thấy rằng quyết định đó được tạo ra bởi một quy trình công bằng.
Bài viết phân tích nguyên tắc Nemo iudex in causa sua, nhấn mạnh rằng công lý không chỉ nằm ở kết quả đúng, mà còn ở một quy trình khách quan, vô tư, minh bạch và có thể kiểm chứng. Từ nguyên tắc tố tụng, yêu cầu “không ai được phán xét trong chính vụ việc của mình” còn gợi mở tiêu chuẩn rộng hơn về kiểm soát xung đột lợi ích, trách nhiệm giải trình và thiết kế quyền lực trong Nhà nước pháp quyền.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
Luật sư Trương Anh Tú
Chủ tịch TAT Law Firm
