Trong một nền pháp quyền, người có thẩm quyền không chỉ cần biết khi nào mình được quyền quyết định, mà còn phải biết khi nào mình không nên quyết định. Từ nguyên tắc Nemo iudex in causa sua – không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình – có thể thấy rằng việc từ chối tham gia quyết định khi có nguy cơ xung đột lợi ích không phải là sự né tránh trách nhiệm, mà là cách bảo vệ tính khách quan, uy tín của quyền lực và niềm tin của xã hội vào công lý.
Từ chối quyền quyết định không đồng nghĩa với thoái thác
Trong đời sống công quyền, người có thẩm quyền thường được kỳ vọng phải dám quyết, dám chịu trách nhiệm và không né tránh những việc khó. Đây là yêu cầu chính đáng, bởi một bộ máy chỉ vận hành bằng sự đùn đẩy sẽ không thể phục vụ người dân và xã hội một cách hiệu quả. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa né tránh trách nhiệm và từ chối tham gia quyết định vì có nguy cơ thiếu khách quan.
Né tránh trách nhiệm là khi người có thẩm quyền không thực hiện nhiệm vụ dù họ có đầy đủ điều kiện pháp lý và thực tế để thực hiện. Còn từ chối tham gia quyết định là khi người đó nhận thấy mình đang ở trong một vị trí có thể làm phát sinh nghi ngờ hợp lý về sự vô tư. Hai hành vi này hoàn toàn khác nhau về bản chất.
Một thẩm phán có quan hệ thân thích với đương sự phải từ chối xét xử không phải vì thiếu bản lĩnh, mà vì cần bảo vệ sự khách quan của phiên tòa. Một thành viên hội đồng có lợi ích liên quan đến đối tượng được xét duyệt không tham gia biểu quyết không phải vì né tránh công việc, mà vì tôn trọng nguyên tắc công bằng. Một người từng tham gia trực tiếp vào việc ban hành quyết định không nên tự mình kết luận rằng quyết định đó hoàn toàn đúng nếu không có cơ chế kiểm tra độc lập.
Ở đây, việc “không quyết” lại chính là một hình thức thực hiện trách nhiệm. Trách nhiệm không chỉ là quyết định đúng khi có thẩm quyền, mà còn là biết rút khỏi quy trình khi sự tham gia của mình có thể làm tổn hại đến niềm tin vào quyết định.
.png)
Công lý cần sự vô tư, nhưng sự vô tư phải có hình thức bảo đảm
Một người có thể tự tin rằng mình vô tư. Một cơ quan có thể khẳng định rằng mình hành xử khách quan. Nhưng trong pháp quyền, sự vô tư không thể chỉ tồn tại dưới dạng lời cam kết. Nó phải được bảo đảm bằng quy trình, bằng tiêu chuẩn loại trừ xung đột lợi ích và bằng cơ chế kiểm soát có thể nhìn thấy từ bên ngoài.
Người dân không thể biết chính xác bên trong ý chí của người có thẩm quyền có thiên vị hay không. Họ chỉ có thể đánh giá thông qua hoàn cảnh khách quan: người ra quyết định có lợi ích gì trong vụ việc không, có quan hệ gì với các bên không, có từng tham gia vào quá trình trước đó không, có đang chịu áp lực tổ chức hoặc lợi ích nào không, quyết định có được giải trình không, quy trình có cho phép kiểm tra độc lập không.
Bởi vậy, pháp luật hiện đại không chỉ xử lý sự thiên vị đã được chứng minh, mà còn phòng ngừa nguy cơ thiên vị. Đây là điểm sâu sắc của nguyên tắc Nemo iudex in causa sua. Nguyên tắc này không yêu cầu phải chứng minh rằng người ra quyết định chắc chắn đã sai lệch. Chỉ cần vị trí của họ có khả năng làm phát sinh nghi ngờ hợp lý về sự khách quan, thì việc họ tiếp tục tham gia quyết định đã có thể làm giảm tính chính danh của quy trình.
Công lý vì thế không chỉ cần sự vô tư thực chất, mà còn cần những dấu hiệu bên ngoài để xã hội có thể tin rằng sự vô tư ấy đang được bảo đảm. Một quyết định đúng được đưa ra trong quy trình đáng ngờ vẫn có thể làm tổn thương niềm tin. Ngược lại, một quy trình khách quan, minh bạch, có kiểm soát sẽ giúp quyết định có sức thuyết phục hơn, kể cả khi kết quả không làm hài lòng tất cả các bên.
Từ chối chính mình là biểu hiện của quyền lực có kỷ luật
Quyền lực thường được nhìn nhận qua khả năng tác động: quyền ban hành quyết định, quyền cho phép, quyền từ chối, quyền xử phạt, quyền phân bổ nguồn lực, quyền giải quyết tranh chấp. Nhưng trong một nền pháp quyền trưởng thành, quyền lực không chỉ được đánh giá bằng việc nó có thể làm gì, mà còn bằng việc nó có biết tự đặt mình trong giới hạn hay không.
Một quyền lực có kỷ luật là quyền lực không tự xem mình là trung tâm của mọi phán xét. Nó hiểu rằng có những tình huống, nếu tiếp tục quyết định, dù quyết định có thể đúng, thì niềm tin vào tính khách quan vẫn bị ảnh hưởng. Khi đó, từ chối tham gia không làm quyền lực yếu đi, mà làm quyền lực đáng tin hơn.
Trong thực tiễn quản trị, có nhiều tình huống cần đến phẩm chất này. Người có lợi ích trực tiếp trong một dự án không nên tham gia quyết định phê duyệt dự án đó. Người tham gia xây dựng tiêu chí không nên dùng tiêu chí ấy để ưu ái cho chủ thể có liên quan đến mình. Cơ quan từng ban hành một quyết định không thể là chủ thể duy nhất và cuối cùng tự xác nhận rằng quyết định đó không có vấn đề. Một hội đồng chuyên môn không thể thuyết phục nếu thành viên có quan hệ lợi ích với đối tượng được đánh giá vẫn tham gia biểu quyết.
Những tình huống này cho thấy, từ chối chính mình không phải là biểu hiện của sự yếu đuối. Đó là biểu hiện của quyền lực biết giữ kỷ luật. Quyền lực càng lớn, khả năng tác động càng mạnh, thì yêu cầu tự giới hạn càng cao.
Không loại trừ xung đột lợi ích, quyết định dễ mất tính chính danh
Một quyết định công quyền không chỉ cần đúng thẩm quyền và đúng căn cứ pháp luật. Nó còn cần có tính chính danh. Tính chính danh được hình thành khi người dân có cơ sở để tin rằng quyết định đó được ban hành bởi chủ thể có vị trí khách quan, trong một quy trình công bằng và có khả năng kiểm chứng.
Nếu xung đột lợi ích không được loại trừ, tính chính danh sẽ bị tổn thương. Khi người dân thấy người có lợi ích liên quan vẫn tham gia quyết định, họ có lý do để nghi ngờ. Khi doanh nghiệp thấy quy trình xét duyệt có người liên quan đến đối thủ hoặc nhóm lợi ích, họ có lý do để mất niềm tin. Khi một cơ quan tự kiểm tra chính mình trong một quy trình khép kín, xã hội có lý do để đặt câu hỏi.
Điều đáng nói là sự nghi ngờ này không nhất thiết phụ thuộc vào việc có sai phạm thực tế hay không. Có thể quyết định cuối cùng vẫn đúng. Có thể người tham gia vẫn cố gắng công tâm. Nhưng pháp quyền không thể vận hành trên cơ sở yêu cầu xã hội “hãy tin rằng chúng tôi vô tư”. Pháp quyền phải tạo ra cơ chế để sự vô tư có thể được kiểm chứng.
Vì vậy, loại trừ xung đột lợi ích không chỉ để bảo vệ người bị tác động bởi quyết định. Nó còn bảo vệ chính người ra quyết định và cơ quan ra quyết định. Khi người có lợi ích liên quan rút khỏi quy trình, kết quả cuối cùng sẽ ít bị nghi ngờ hơn. Khi cơ chế kiểm tra độc lập được thiết lập, quyết định sẽ có sức đứng vững cao hơn. Khi quy trình minh bạch, người làm đúng có cơ sở để bảo vệ mình trước các nghi ngờ không có căn cứ.
Từ phòng xử án đến hoạt động hành chính và quản trị công
Trong tố tụng, yêu cầu thay đổi hoặc từ chối người tiến hành tố tụng khi có căn cứ cho rằng họ không vô tư là một chuẩn mực quen thuộc. Nhưng tinh thần này không nên chỉ giới hạn trong hoạt động xét xử. Bởi quyền lực quyết định đến quyền và lợi ích của người dân không chỉ nằm trong tòa án.
Trong hoạt động hành chính, cơ quan nhà nước có thể cấp phép, thu hồi, xử phạt, phê duyệt, thanh tra, giải quyết khiếu nại. Trong hoạt động quản trị công, các hội đồng có thể tuyển dụng, bổ nhiệm, xét duyệt, phân bổ nguồn lực, đánh giá hồ sơ, lựa chọn nhà thầu. Trong quản trị doanh nghiệp và tổ chức nghề nghiệp, người có quyền biểu quyết có thể quyết định những vấn đề liên quan trực tiếp đến lợi ích của mình hoặc nhóm liên quan.
Ở tất cả các không gian đó, câu hỏi về sự khách quan đều phải được đặt ra. Ai là người ra quyết định? Người đó có lợi ích liên quan không? Có cơ chế để họ tự rút khỏi quy trình không? Nếu họ không rút, có cơ chế nào buộc họ phải rút không? Quyết định có được giải trình không? Người bị tác động có quyền yêu cầu xem xét lại không? Có chủ thể độc lập nào kiểm tra tính hợp pháp và khách quan của quyết định không?
Khi những câu hỏi này được trả lời bằng cơ chế cụ thể, nguyên tắc Nemo iudex in causa sua không còn chỉ là một khẩu hiệu học thuật. Nó trở thành một tiêu chuẩn vận hành của quyền lực.
Từ chối tham gia phải được thiết kế thành cơ chế
Không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác cá nhân. Một người có thể nhận ra xung đột lợi ích và tự rút khỏi quy trình. Nhưng cũng có người không nhận ra, hoặc nhận ra nhưng không muốn rút. Vì vậy, từ chối tham gia quyết định khi có nguy cơ thiếu khách quan cần được thiết kế thành cơ chế bắt buộc, có tiêu chí, có thủ tục và có hệ quả pháp lý.
Trước hết, cần xác định rõ những trường hợp phải từ chối hoặc không được tham gia quyết định: có lợi ích tài chính trực tiếp; có quan hệ thân thích, phụ thuộc hoặc liên quan mật thiết với một bên; đã từng tham gia xử lý vụ việc ở giai đoạn có thể ảnh hưởng đến đánh giá sau này; có phát ngôn, hành vi hoặc cam kết thể hiện định kiến; hoặc thuộc trường hợp khác làm phát sinh nghi ngờ hợp lý về sự khách quan.
Tiếp theo, cần có thủ tục công khai việc từ chối hoặc yêu cầu thay đổi. Người có liên quan phải có nghĩa vụ khai báo xung đột lợi ích. Các bên bị tác động bởi quyết định phải có quyền nêu ý kiến nếu phát hiện nguy cơ thiếu khách quan. Quy trình phải ghi nhận việc người có lợi ích liên quan rút khỏi phần thảo luận, biểu quyết hoặc quyết định.
Cuối cùng, phải có hệ quả nếu vi phạm. Một quyết định được ban hành với sự tham gia của người có xung đột lợi ích nghiêm trọng cần có cơ chế xem xét lại. Người cố ý che giấu xung đột lợi ích phải chịu trách nhiệm phù hợp. Nếu không có hệ quả, quy định về khách quan rất dễ trở thành hình thức.
Kết luận: Biết không quyết cũng là một dạng trách nhiệm
Từ tinh thần của Nemo iudex in causa sua, có thể rút ra một bài học quan trọng: quyền lực có trách nhiệm không phải là quyền lực luôn quyết định đến cùng. Quyền lực có trách nhiệm là quyền lực biết khi nào mình nên quyết định và khi nào mình phải rút lui để bảo vệ sự khách quan của quy trình.
Trong một nền pháp quyền, từ chối tham gia quyết định khi có nguy cơ xung đột lợi ích không phải là né tránh trách nhiệm. Đó là sự thực hiện trách nhiệm ở tầng cao hơn: trách nhiệm đối với công lý, đối với niềm tin xã hội và đối với tính chính danh của quyền lực.
Người có thẩm quyền dám quyết khi đủ điều kiện là cần thiết. Nhưng người có thẩm quyền dám không quyết khi sự khách quan bị đặt dấu hỏi cũng quan trọng không kém. Bởi có những lúc, cách tốt nhất để bảo vệ công lý không phải là tiếp tục sử dụng quyền lực, mà là biết từ chối quyền lực.
Một xã hội pháp quyền không chỉ cần những người có quyền biết hành động. Xã hội ấy còn cần những thiết chế buộc quyền lực phải biết dừng lại ở nơi công lý cần được bảo vệ.
Bài viết phân tích nguyên tắc Nemo iudex in causa sua dưới góc nhìn từ chối tham gia quyết định khi có nguy cơ xung đột lợi ích. Việc “biết không quyết” trong trường hợp có thể làm phát sinh nghi ngờ về tính khách quan không phải là né tránh trách nhiệm, mà là cách bảo vệ công lý, uy tín của quyền lực và niềm tin vào Nhà nước pháp quyền.
Nội dung bài viết thuộc quyền tác giả của Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm. Mọi hành vi sao chép, biên tập, đăng tải lại hoặc sử dụng nội dung dưới bất kỳ hình thức nào cần có sự đồng ý của tác giả và phải ghi rõ nguồn, tên tác giả.
Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm
