Thông qua phương pháp nghiên cứu lịch sử pháp luật, phân tích học thuyết, so sánh pháp luật và phân tích thể chế, bài viết làm rõ quá trình hình thành và phát triển của Nemo iudex in causa sua từ tư tưởng pháp luật La Mã, sự tiếp nhận trong truyền thống Common Law đến vai trò của nguyên tắc trong học thuyết công lý tự nhiên (natural justice) và lý luận Nhà nước pháp quyền. Trên cơ sở đối chiếu với tư tưởng của Montesquieu, A. V. Dicey và Lon L. Fuller, bài viết cho rằng giá trị cốt lõi của nguyên tắc không chỉ nằm ở việc bảo đảm sự vô tư của người ra quyết định mà còn ở việc thiết kế các cơ chế thể chế nhằm phòng ngừa xung đột lợi ích, tăng cường tính khách quan và củng cố tính chính danh của quyền lực công.

Từ cách tiếp cận đó, bài viết đề xuất nhìn nhận Nemo iudex in causa sua như một nguyên tắc thiết kế quyền lực (principle of institutional design), thay vì chỉ là một nguyên tắc của tố tụng công bằng. Theo quan điểm này, chất lượng của quyền lực không chỉ phụ thuộc vào tính hợp pháp của quyết định mà còn phụ thuộc vào cách thức tổ chức quy trình ra quyết định thông qua các cơ chế minh bạch, kiểm soát độc lập, trách nhiệm giải trình và khả năng kiểm chứng. Liên hệ với quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, bài viết cho rằng nhiều cải cách về kiểm soát xung đột lợi ích, chuẩn hóa quy trình, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu công đều phản ánh cùng một logic thể chế là hạn chế sự phụ thuộc của quyền lực vào cá nhân bằng các cơ chế khách quan do pháp luật thiết lập.

I. Đặt vấn đề

Trong lịch sử tư tưởng pháp lý, có những nguyên tắc không chỉ điều chỉnh một lĩnh vực pháp luật cụ thể mà còn trở thành nền tảng của cách thức tổ chức và thực thi quyền lực trong nhà nước hiện đại. Nemo iudex in causa sua (không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình) là một nguyên tắc như vậy. Được hình thành từ truyền thống pháp luật La Mã và phát triển mạnh mẽ trong Common Law, nguyên tắc này ban đầu được hiểu như yêu cầu bảo đảm tính vô tư của người xét xử. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của học thuyết công lý tự nhiên và Nhà nước pháp quyền, phạm vi áp dụng của nguyên tắc đã mở rộng từ hoạt động tư pháp sang nhiều lĩnh vực của quản trị công, kiểm soát xung đột lợi ích và thiết kế thể chế.

Trong khoa học pháp lý hiện đại, Nemo iudex in causa sua thường được nghiên cứu trong mối liên hệ với thủ tục công bằng (procedural fairness), công lý tự nhiên (natural justice) hoặc luật hành chính. Các công trình của Wade và Forsyth, De Smith, Paul Craig cùng nhiều học giả khác đã phân tích sâu vai trò của nguyên tắc trong hoạt động xét xử và hoạt động hành chính. Trong khi đó, các học thuyết về Nhà nước pháp quyền của Montesquieu, A. V. Dicey và Lon L. Fuller tuy không nghiên cứu trực tiếp nguyên tắc này nhưng đều hướng tới một yêu cầu chung: quyền lực chỉ có thể được coi là chính đáng khi được đặt trong những giới hạn khách quan và có cơ chế kiểm soát phù hợp.

Tại Việt Nam, Nemo iudex in causa sua (không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình) chủ yếu được đề cập như một nguyên tắc của tố tụng hoặc như một biểu hiện của yêu cầu khách quan trong hoạt động xét xử. Các nghiên cứu tiếp cận nguyên tắc này từ góc độ thiết kế quyền lực, kiểm soát xung đột lợi ích và quản trị thể chế còn tương đối hạn chế. Trong khi đó, tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách hành chính, phòng, chống tham nhũng, tăng cường trách nhiệm giải trình và chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu ngày càng rõ hơn về việc thiết kế các cơ chế bảo đảm tính khách quan của quyền lực ngay từ khi quyền lực được tổ chức và vận hành.

Từ khoảng trống nghiên cứu đó, bài viết tập trung trả lời ba câu hỏi chính.

Thứ nhất, vì sao một nguyên tắc được hình thành nhằm bảo đảm tính vô tư trong xét xử lại có thể phát triển thành một nguyên tắc của tổ chức quyền lực nhà nước?

Thứ hai, Nemo iudex in causa sua có mối quan hệ như thế nào với các học thuyết hiện đại về Nhà nước pháp quyền và kiểm soát quyền lực?

Thứ ba, nguyên tắc này có thể gợi mở những định hướng gì cho quá trình hoàn thiện thể chế và kiểm soát quyền lực ở Việt Nam hiện nay?

Để trả lời các câu hỏi đó, bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử pháp luật, phân tích học thuyết, so sánh pháp luật và phân tích thể chế. Trên cơ sở khảo cứu sự phát triển của Nemo iudex in causa sua từ pháp luật La Mã đến Common Law và đối chiếu với các học thuyết tiêu biểu về Nhà nước pháp quyền, bài viết đề xuất một cách tiếp cận mới: xem Nemo iudex in causa sua không chỉ là một nguyên tắc của tố tụng công bằng mà còn là một nguyên tắc thiết kế quyền lực (principle of institutional design). Theo cách tiếp cận này, giá trị bền vững của nguyên tắc không nằm ở việc giả định người thực thi quyền lực luôn vô tư, mà ở việc thiết kế các cơ chế thể chế có khả năng phòng ngừa xung đột lợi ích, bảo đảm tính khách quan của quá trình ra quyết định và duy trì tính chính danh của quyền lực công thông qua các cơ chế minh bạch, trách nhiệm giải trình và khả năng kiểm chứng.

II. Sự hình thành và phát triển của nguyên tắc Nemo iudex in causa sua

2.1. Nguồn gốc của nguyên tắc Nemo iudex in causa sua trong pháp luật La Mã

Trong lịch sử phát triển của tư tưởng pháp lý phương Tây, không nhiều nguyên tắc có sức sống bền bỉ như Nemo iudex in causa sua. Mặc dù cụm từ Latin này thường được dịch là “không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình”, song nếu chỉ hiểu theo nghĩa ngôn ngữ thì khó có thể lý giải vì sao nguyên tắc ấy vẫn được duy trì như một chuẩn mực của Nhà nước pháp quyền sau hơn hai thiên niên kỷ. Giá trị của nó không nằm ở bản thân mệnh đề cấm đoán, mà ở triết lý pháp lý đứng phía sau: quyền lực muốn được thừa nhận là chính đáng thì trước hết phải được thực thi trong điều kiện bảo đảm tính khách quan.

Khác với nhiều quy phạm cụ thể của pháp luật La Mã đã thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử, Nemo iudex in causa sua (không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình) không được xây dựng như một quy định mang tính kỹ thuật tố tụng đơn thuần mà phản ánh quan niệm của người La Mã về bản chất của công lý. Trong nhận thức của họ, công lý không thể được xác lập nếu người đưa ra phán quyết đồng thời có lợi ích trực tiếp đối với kết quả của chính phán quyết đó. Chính vì vậy, yêu cầu loại trừ xung đột lợi ích không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên trong vụ việc mà còn nhằm bảo vệ uy tín của hoạt động xét xử, bởi một quyết định dù đúng đến đâu cũng khó có thể tạo dựng niềm tin nếu được ban hành trong một quy trình mà sự khách quan bị đặt dấu hỏi.

Điều đáng chú ý là tư duy này xuất hiện từ rất sớm, trong bối cảnh nhà nước La Mã chưa phát triển những thiết chế kiểm soát quyền lực theo nghĩa hiện đại. Khi chưa tồn tại các học thuyết về phân quyền, kiểm soát quyền lực hay trách nhiệm giải trình, các luật gia La Mã đã nhận thức được rằng sự công bằng của một quyết định không chỉ phụ thuộc vào nội dung của quyết định ấy mà còn phụ thuộc vào vị thế của người ra quyết định. Chính nhận thức đó đã tạo tiền đề cho sự hình thành của nguyên tắc nemo debet esse iudex in propria causa, về sau được khái quát thành Nemo iudex in causa sua như một chuẩn mực của công lý tự nhiên.

Điều này cho thấy, ngay từ giai đoạn đầu của lịch sử pháp luật phương Tây, vấn đề cốt lõi không phải là giả định người có quyền lực sẽ luôn thiên vị, mà là thừa nhận rằng con người luôn tồn tại khả năng thiên vị khi lợi ích cá nhân gắn với quyền quyết định. Đây là điểm rất tiến bộ của tư duy pháp lý La Mã. Thay vì xây dựng hệ thống pháp luật trên niềm tin tuyệt đối vào phẩm chất của người cầm quyền, họ lựa chọn một cách tiếp cận thực tế hơn: thiết lập những giới hạn để quyền lực không bị đặt vào tình huống dễ phát sinh xung đột lợi ích.

Nhìn từ góc độ này, có thể thấy Nemo iudex in causa sua ngay từ đầu đã mang bản chất của một nguyên tắc phòng ngừa hơn là một nguyên tắc xử lý. Pháp luật không chờ đến khi sự thiên vị được chứng minh mới phủ nhận giá trị của quyết định, mà tìm cách loại bỏ ngay từ đầu những điều kiện có khả năng làm phát sinh nghi ngờ hợp lý về sự khách quan của người xét xử. Chính cách tiếp cận này tạo nên sự khác biệt giữa tư duy pháp lý La Mã với quan niệm coi công lý chỉ là kết quả cuối cùng của hoạt động xét xử.

Bên cạnh đó, nguyên tắc này còn phản ánh một đặc điểm nổi bật của pháp luật La Mã là luôn coi trọng tính chính danh của quyền lực. Trong truyền thống La Mã, quyền lực của người xét xử không được thừa nhận đơn thuần vì họ được trao thẩm quyền, mà còn vì họ được kỳ vọng thực hiện quyền lực ấy trong những điều kiện bảo đảm sự vô tư và độc lập. Nói cách khác, thẩm quyền và tính khách quan là hai điều kiện không thể tách rời của hoạt động xét xử. Nếu thiếu một trong hai yếu tố đó, quyền lực xét xử sẽ đánh mất cơ sở để được xã hội thừa nhận.

Chính vì vậy, mặc dù được hình thành trong bối cảnh của tố tụng, Nemo iudex in causa sua ngay từ đầu đã hàm chứa một triết lý rộng hơn nhiều so với phạm vi xét xử. Điều mà nguyên tắc này hướng tới không chỉ là bảo vệ quyền lợi của các bên trong một vụ việc cụ thể mà còn là bảo vệ niềm tin của cộng đồng đối với toàn bộ hoạt động thực thi công lý. Đây cũng là lý do khiến nguyên tắc này không mất đi cùng với pháp luật La Mã mà tiếp tục được tiếp nhận, phát triển và trở thành một trong những nền tảng của pháp luật châu Âu lục địa cũng như truyền thống Common Law sau này.

Từ góc độ lịch sử pháp luật, có thể khẳng định rằng Nemo iudex in causa sua không phải là kết quả của sự phát triển ngẫu nhiên của kỹ thuật tố tụng mà là sản phẩm của một nhận thức rất sớm về giới hạn của quyền lực. Người La Mã có thể chưa sử dụng khái niệm “kiểm soát quyền lực” theo nghĩa hiện đại, nhưng họ đã nhận ra một quy luật có giá trị vượt thời gian: quyền lực càng gắn với lợi ích cá nhân thì càng cần được đặt trong những giới hạn khách quan. Chính quy luật ấy đã giúp nguyên tắc này vượt qua khuôn khổ của một quy định tố tụng để trở thành một tư tưởng pháp lý có ảnh hưởng lâu dài đối với sự hình thành của học thuyết Nhà nước pháp quyền hiện đại.

2.2. Từ Common Law đến nguyên tắc của công lý tự nhiên

Nếu pháp luật La Mã đặt nền móng cho tư tưởng không ai được đồng thời là người có lợi ích và người đưa ra phán quyết đối với chính lợi ích đó, thì truyền thống Common Law chính là môi trường làm cho nguyên tắc này phát triển thành một học thuyết có giá trị phổ quát đối với hoạt động thực thi quyền lực. Sự phát triển này không diễn ra bằng con đường pháp điển hóa mà chủ yếu thông qua án lệ, trong đó các tòa án từng bước mở rộng phạm vi áp dụng của nguyên tắc từ hoạt động xét xử sang mọi quyết định có khả năng ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân và tổ chức.

Trong Common Law, Nemo iudex in causa sua không tồn tại như một quy phạm độc lập mà được đặt trong học thuyết công lý tự nhiên (natural justice). Học thuyết này hình thành trên cơ sở nhận thức rằng pháp luật không chỉ hướng tới việc tạo ra các quyết định đúng về nội dung mà còn phải bảo đảm tính công bằng của quy trình tạo ra các quyết định đó. Từ rất sớm, các tòa án Anh Quốc đã phát triển hai nguyên tắc cốt lõi của công lý tự nhiên: Nemo iudex in causa sua - không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình, và Audi alteram partem - mỗi bên đều phải có cơ hội được trình bày ý kiến trước khi một quyết định bất lợi được đưa ra. Hai nguyên tắc này bổ sung cho nhau để hình thành nền tảng của yêu cầu về thủ tục công bằng (procedural fairness), vốn được coi là một trong những đặc điểm cơ bản của Nhà nước pháp quyền hiện đại.

Điều đáng chú ý là trong quá trình phát triển của Common Law, các tòa án không coi Nemo iudex in causa sua là một quy tắc nhằm trừng phạt sự thiên vị đã xảy ra, mà coi đây là cơ chế nhằm phòng ngừa khả năng thiên vị ngay từ khi quyền lực bắt đầu được thực thi. Chính vì vậy, trọng tâm của nguyên tắc không nằm ở việc chứng minh người ra quyết định thực tế đã hành xử thiếu khách quan, mà ở việc đánh giá liệu trong hoàn cảnh cụ thể có tồn tại một nguy cơ hợp lý khiến xã hội có thể nghi ngờ tính khách quan của quyết định hay không. Cách tiếp cận này phản ánh sự thay đổi quan trọng trong tư duy pháp lý: công lý không chỉ được bảo vệ bằng việc sửa chữa những quyết định sai, mà còn bằng việc thiết kế quy trình để hạn chế tối đa khả năng xuất hiện những quyết định có nguy cơ bị nghi ngờ.

Sự phát triển đó được thể hiện rõ qua nhiều án lệ kinh điển của Anh. Trong vụ Dimes v Grand Junction Canal (1852), mặc dù không có bằng chứng cho thấy vị Thẩm phán đã thực sự thiên vị, quyết định vẫn bị hủy vì ông sở hữu cổ phần trong doanh nghiệp là một bên của vụ kiện. Điều mà Tòa án quan tâm không phải là việc lợi ích đó có thực sự ảnh hưởng đến nội dung phán quyết hay không, mà là sự tồn tại của một mối liên hệ lợi ích đủ để làm suy giảm niềm tin vào tính khách quan của hoạt động xét xử. Án lệ này đánh dấu bước chuyển quan trọng từ việc xem xét hành vi thiên vị sang việc kiểm soát nguy cơ thiên vị.

Tư tưởng ấy tiếp tục được khẳng định mạnh mẽ trong vụ R v Sussex Justices, ex parte McCarthy (1924), khi Lord Hewart đưa ra nhận định nổi tiếng rằng: “Justice should not only be done, but should manifestly and undoubtedly be seen to be done.” Câu nói này thường được dịch là “Công lý không chỉ phải được thực hiện mà còn phải được nhìn thấy là đã được thực hiện”, và đến nay vẫn được xem là một trong những tuyên ngôn có ảnh hưởng sâu rộng nhất của pháp luật Anh về yêu cầu khách quan trong hoạt động công quyền.

Ý nghĩa của nhận định này vượt xa phạm vi của hoạt động xét xử. Nó khẳng định rằng tính chính danh của quyền lực không chỉ phụ thuộc vào nội dung của quyết định mà còn phụ thuộc vào nhận thức hợp lý của xã hội về quy trình tạo ra quyết định đó. Một quyết định có thể hoàn toàn đúng về pháp luật nhưng nếu được ban hành trong bối cảnh tồn tại xung đột lợi ích hoặc những dấu hiệu hợp lý làm phát sinh nghi ngờ về tính khách quan thì niềm tin của công chúng đối với quyết định ấy vẫn có thể bị tổn hại. Nói cách khác, niềm tin không được xây dựng chỉ bằng kết quả mà còn bằng quy trình.

Chính từ nền tảng đó, phạm vi áp dụng của Nemo iudex in causa sua dần được mở rộng khỏi hoạt động tư pháp. Các cơ quan hành chính, hội đồng chuyên môn, cơ quan quản lý nghề nghiệp và nhiều chủ thể thực hiện quyền lực công khác cũng bị ràng buộc bởi yêu cầu tránh xung đột lợi ích và bảo đảm tính khách quan trong quá trình ra quyết định. Đây là bước phát triển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi nó cho thấy công lý tự nhiên không còn được hiểu như một học thuyết dành riêng cho tòa án mà trở thành nguyên tắc chung chi phối mọi hoạt động thực thi quyền lực có khả năng ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của cá nhân.

Sự mở rộng này cũng phản ánh một thay đổi căn bản trong tư duy về quản trị nhà nước. Nếu trước đây pháp luật chủ yếu tập trung kiểm soát kết quả của việc thực thi quyền lực thì ngày càng nhiều hệ thống pháp luật chuyển trọng tâm sang kiểm soát chính điều kiện làm phát sinh quyền lực. Thay vì chỉ đặt câu hỏi liệu quyết định có đúng hay không, pháp luật còn đặt câu hỏi liệu quyết định đó có được tạo ra trong một quy trình đủ khách quan để xã hội có thể tin tưởng hay không. Đây chính là điểm gặp gỡ giữa học thuyết công lý tự nhiên và các lý thuyết hiện đại về quản trị công.

Từ góc độ này có thể thấy, đóng góp lớn nhất của Common Law đối với sự phát triển của Nemo iudex in causa sua không chỉ nằm ở việc mở rộng phạm vi áp dụng của nguyên tắc mà còn ở việc làm thay đổi bản chất của nó. Từ một quy tắc bảo đảm sự vô tư của người xét xử, nguyên tắc từng bước trở thành tiêu chuẩn đánh giá tính chính danh của hoạt động thực thi quyền lực nói chung. Chính sự chuyển biến đó đã tạo tiền đề quan trọng để các học thuyết hiện đại về Nhà nước pháp quyền và kiểm soát quyền lực tiếp tục phát triển nguyên tắc này thành một yêu cầu có tính hiến định trong tổ chức quyền lực nhà nước.

Quá trình phát triển của Nemo iudex in causa sua trong truyền thống Common Law cho thấy giá trị của nguyên tắc không nằm ở việc phát hiện và xử lý sự thiên vị sau khi đã xảy ra, mà ở việc xây dựng các cơ chế ngăn ngừa xung đột lợi ích ngay từ giai đoạn hình thành quyết định. Chính tư duy phòng ngừa này đã đưa nguyên tắc vượt ra khỏi phạm vi tố tụng để trở thành một bộ phận cấu thành của học thuyết công lý tự nhiên, đồng thời đặt nền móng cho sự hình thành quan niệm hiện đại về tính chính danh của quyền lực công.

2.3. Từ quy tắc tố tụng đến nguyên tắc hiến định về thiết kế quyền lực

Quá trình phát triển của Nemo iudex in causa sua (không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình) từ pháp luật La Mã đến Common Law cho thấy một thực tế đáng chú ý: nguyên tắc này không dừng lại ở việc điều chỉnh hoạt động xét xử mà từng bước mở rộng để trở thành một chuẩn mực chung đối với mọi hoạt động thực thi quyền lực công. Nếu trong giai đoạn đầu, mục tiêu trực tiếp của nguyên tắc là bảo đảm sự vô tư của người tiến hành tố tụng thì trong các nhà nước pháp quyền hiện đại, giá trị của nó đã vượt lên trên phạm vi của tư pháp để trở thành một nguyên tắc chi phối cách thức tổ chức quyền lực.

Sự chuyển biến này không phải là kết quả của việc mở rộng cơ học phạm vi áp dụng của một quy tắc tố tụng mà phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy pháp lý về nguồn gốc của tính chính danh. Trong mô hình nhà nước truyền thống, tính chính danh của quyền lực chủ yếu được nhìn nhận từ góc độ thẩm quyền: một quyết định được coi là hợp pháp khi được ban hành đúng chủ thể, đúng trình tự và đúng căn cứ pháp luật. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của học thuyết Nhà nước pháp quyền, quan niệm này dần được bổ sung bởi một yêu cầu mới: quyền lực không chỉ phải hợp pháp mà còn phải được tổ chức theo cách bảo đảm tính khách quan của chính quá trình thực thi quyền lực.

Chính trong bối cảnh đó, Nemo iudex in causa sua được nhìn nhận như một nguyên tắc có ý nghĩa hiến định. Điều mà nguyên tắc này bảo vệ không còn chỉ là quyền được xét xử công bằng của các bên trong một vụ án mà là yêu cầu mọi quyết định của quyền lực công phải được hình thành trong những điều kiện loại trừ hoặc hạn chế tối đa khả năng xung đột lợi ích. Nói cách khác, nếu trước đây nguyên tắc hướng tới sự vô tư của người xét xử thì ngày nay nó hướng tới sự khách quan của hệ thống.

Sự thay đổi về đối tượng bảo vệ này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một hệ thống pháp luật hiện đại không thể được xây dựng trên giả định rằng người nắm quyền luôn công tâm, bởi đó là một giả định không thể kiểm chứng và cũng không phù hợp với bản chất của quyền lực. Quyền lực luôn gắn với khả năng tác động đến lợi ích của người khác, trong khi lợi ích cá nhân, quan hệ xã hội và áp lực tổ chức là những yếu tố khó có thể loại bỏ hoàn toàn khỏi hoạt động của con người. Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải là kỳ vọng người thực thi quyền lực không bao giờ thiên vị, mà là thiết kế các cơ chế để ngay cả khi tồn tại khả năng thiên vị thì quyết định vẫn được hình thành trong một quy trình đủ khách quan và có thể kiểm chứng.

Đây cũng chính là điểm gặp gỡ giữa Nemo iudex in causa sua với các học thuyết hiện đại về kiểm soát quyền lực. Montesquieu cho rằng quyền lực cần được giới hạn bằng quyền lực nhằm ngăn ngừa sự lạm quyền. Tuy nhiên, nếu học thuyết phân quyền chủ yếu giải quyết mối quan hệ giữa các thiết chế nhà nước thì Nemo iudex in causa sua lại giải quyết một vấn đề tinh vi hơn: kiểm soát quyền lực ngay bên trong từng quy trình ra quyết định. Một chủ thể không nên đồng thời là người có lợi ích, người quyết định và người tự đánh giá tính đúng đắn của quyết định đó. Sự phân tách này có thể được xem như một hình thức “phân quyền vi mô”, bảo đảm rằng quyền lực không tự khép kín trong cùng một chủ thể hay cùng một quy trình.

Ở góc độ này, Nemo iudex in causa sua không còn là một quy tắc dành riêng cho tòa án. Nguyên tắc này hiện diện trong các quy định về xung đột lợi ích, cơ chế từ chối tham gia quyết định, thành viên độc lập trong hội đồng quản trị doanh nghiệp, quy trình thanh tra, kiểm toán, đấu thầu công, tuyển dụng, bổ nhiệm, đánh giá cán bộ và nhiều lĩnh vực khác của quản trị hiện đại. Điểm chung của các cơ chế đó không nằm ở hình thức tổ chức mà ở logic thể chế: tách biệt lợi ích khỏi quyền quyết định và tách quyền quyết định khỏi quyền tự kiểm tra quyết định.

Sự phát triển này cũng làm thay đổi cách tiếp cận đối với tính chính danh của quyền lực. Nếu trước đây tính chính danh chủ yếu được xác lập thông qua tính hợp pháp của quyết định thì ngày nay nó còn được đánh giá thông qua mức độ minh bạch, khả năng giải trình và khả năng kiểm chứng của quy trình ra quyết định. Một quyết định đúng nhưng được hình thành trong điều kiện tồn tại xung đột lợi ích sẽ khó tạo dựng niềm tin bền vững. Ngược lại, một quyết định được ban hành từ quy trình khách quan, minh bạch và có cơ chế kiểm soát độc lập thường có khả năng thuyết phục xã hội cao hơn, ngay cả khi vẫn còn tồn tại những ý kiến khác nhau về nội dung.

Từ đó có thể rút ra một nhận định có ý nghĩa lý luận: giá trị lớn nhất của Nemo iudex in causa sua không nằm ở việc ngăn cản người có quyền lực đưa ra quyết định, mà ở việc định hình cách thức quyền lực được tổ chức. Đây không phải là nguyên tắc phủ nhận quyền lực mà là nguyên tắc làm cho quyền lực trở nên chính danh hơn thông qua việc đặt quyền lực trong những giới hạn khách quan có thể được xã hội kiểm chứng. Chính khả năng tự giới hạn đó là điều phân biệt quyền lực trong Nhà nước pháp quyền với quyền lực thuần túy dựa trên thẩm quyền.

Vì vậy, có thể cho rằng sự phát triển quan trọng nhất của Nemo iudex in causa sua trong pháp luật hiện đại không phải là mở rộng phạm vi áp dụng sang nhiều lĩnh vực khác nhau, mà là sự chuyển hóa về bản chất của nguyên tắc. Từ một quy tắc bảo đảm sự vô tư trong tố tụng, nó đã trở thành một nguyên tắc hiến định về thiết kế quyền lực, góp phần hình thành những tiêu chuẩn cơ bản của quản trị công hiện đại, trong đó tính khách quan, minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát xung đột lợi ích được xem là những điều kiện không thể thiếu để củng cố tính chính danh của Nhà nước pháp quyền.

Nhìn từ lịch sử phát triển của tư tưởng pháp lý, Nemo iudex in causa sua phản ánh sự dịch chuyển quan trọng từ tư duy coi công lý là kết quả sang tư duy coi công lý là thuộc tính của cả quy trình tạo ra kết quả. Chính sự dịch chuyển đó đã làm cho nguyên tắc này vượt khỏi giới hạn của tố tụng để trở thành một nguyên tắc nền tảng trong thiết kế thể chế và tổ chức quyền lực công. Đây cũng là cơ sở lý luận để xem xét vai trò của nguyên tắc trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện đại và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực ở Việt Nam.

Sự phát triển của Nemo iudex in causa sua từ nguyên tắc tố tụng thành nguyên tắc thiết kế quyền lực không phải là sự mở rộng cơ học phạm vi áp dụng mà phản ánh sự phát triển nội tại của Nhà nước pháp quyền. Khi quyền lực công không còn giới hạn trong hoạt động xét xử mà mở rộng sang quản lý hành chính, điều tiết kinh tế và hoạch định chính sách, yêu cầu loại trừ xung đột lợi ích cũng phải được mở rộng tương ứng. Vì vậy, Nemo iudex in causa sua dần chuyển từ việc bảo đảm tính vô tư của người xét xử sang việc bảo đảm tính khách quan của chính cơ chế hình thành quyết định công. Đây không chỉ là sự thay đổi về đối tượng áp dụng mà là sự chuyển biến trong cách tiếp cận quyền lực của pháp quyền hiện đại.

III. Giá trị của nguyên tắc Nemo iudex in causa sua trong nhà nước pháp quyền hiện đại

3.1. Từ nguyên tắc tố tụng đến nguyên tắc thiết kế quyền lực

Nếu quá trình phát triển lịch sử của Nemo iudex in causa sua (không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình) phản ánh sự mở rộng phạm vi áp dụng của một nguyên tắc tố tụng, thì trong Nhà nước pháp quyền hiện đại, sự chuyển biến quan trọng hơn nằm ở sự thay đổi về chức năng của nguyên tắc này. Điều mà Nemo iudex in causa sua hướng tới không còn chỉ là bảo đảm sự vô tư của người xét xử mà là định hình cách thức tổ chức quyền lực nhằm phòng ngừa xung đột lợi ích và duy trì tính khách quan của quá trình ra quyết định.

Sự thay đổi đó phản ánh bước phát triển của tư duy pháp quyền. Nếu trước đây tính hợp pháp của quyền lực chủ yếu được đánh giá thông qua thẩm quyền và trình tự ban hành quyết định, thì ngày nay tính chính danh của quyền lực còn phụ thuộc vào việc quyền lực được tổ chức và vận hành trong những điều kiện có khả năng loại trừ hoặc hạn chế tối đa nguy cơ thiên vị. Vì vậy, chất lượng của một quyết định không chỉ được xác định bởi nội dung của quyết định mà còn bởi chất lượng của quy trình tạo ra quyết định đó.

Theo cách tiếp cận này, Nemo iudex in causa sua không chỉ là một nguyên tắc của tố tụng công bằng mà còn là một nguyên tắc thiết kế quyền lực (principle of institutional design). Giá trị cốt lõi của nguyên tắc không nằm ở việc đòi hỏi người thực thi quyền lực luôn tuyệt đối vô tư, mà ở việc thiết lập những cơ chế thể chế có khả năng hạn chế tác động của lợi ích cá nhân đối với việc thực thi quyền lực.

3.2. Nemo iudex in causa sua và logic kiểm soát quyền lực

Trong các học thuyết hiện đại về Nhà nước pháp quyền, kiểm soát quyền lực được thực hiện thông qua nhiều cơ chế khác nhau như phân quyền, kiểm tra, giám sát, trách nhiệm giải trình và kiểm soát tư pháp. Nemo iudex in causa sua không thay thế các cơ chế đó mà bổ sung cho chúng bằng một logic nền tảng: người có lợi ích trực tiếp không nên đồng thời là người quyết định hoặc người tự đánh giá quyết định của chính mình.

Từ góc độ này, nguyên tắc góp phần làm rõ một yêu cầu quan trọng của quản trị hiện đại là phân tách hợp lý giữa lợi ích, quyền quyết định và quyền kiểm tra. Khi ba chức năng này tập trung vào cùng một chủ thể hoặc cùng một quy trình, nguy cơ xung đột lợi ích và suy giảm tính khách quan sẽ gia tăng. Ngược lại, khi quyền lực được phân bổ trong một cơ chế có kiểm soát độc lập, minh bạch và trách nhiệm giải trình, tính chính danh của quyết định sẽ được củng cố.

Do đó, giá trị của Nemo iudex in causa sua không chỉ thể hiện trong hoạt động xét xử mà còn được phản ánh trong nhiều lĩnh vực như quản trị công, quản trị doanh nghiệp, kiểm toán, thanh tra, đấu thầu, tuyển dụng, bổ nhiệm và các quy định về kiểm soát xung đột lợi ích. Điểm chung của các cơ chế này là không dựa vào giả định con người luôn khách quan mà dựa vào việc thiết kế các điều kiện để quyền lực được vận hành một cách khách quan.

Nếu tiếp cận Nemo iudex in causa sua như một nguyên tắc thiết kế quyền lực thì nguyên tắc này không chỉ giải thích vì sao một quyết định có thể bị coi là thiếu khách quan mà còn cung cấp một khung phân tích để đánh giá chất lượng của thiết chế tạo ra quyết định. Theo đó, một thiết chế phù hợp với tinh thần của Nemo iudex in causa sua cần đáp ứng năm yêu cầu cơ bản: (i) loại trừ người có lợi ích trực tiếp khỏi quá trình ra quyết định; (ii) phân tách hợp lý giữa quyền quyết định và quyền giám sát; (iii) bảo đảm quy trình minh bạch, có khả năng lưu giữ và truy vết; (iv) có cơ chế xem xét độc lập khi phát sinh nghi ngờ hợp lý về tính khách quan; và (v) giảm sự phụ thuộc của tính khách quan vào phẩm chất cá nhân thông qua thiết kế thể chế. Đây không phải là một mô hình đánh giá định lượng mà là một khung phân tích có thể hỗ trợ việc nghiên cứu và hoàn thiện các thiết chế công dưới góc độ kiểm soát xung đột lợi ích.

3.3. Giá trị của nguyên tắc trong tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Một xu hướng nổi bật của Nhà nước pháp quyền hiện đại là chuyển trọng tâm từ việc đặt niềm tin vào phẩm chất của người thực thi quyền lực sang việc xây dựng những quy trình có khả năng bảo đảm tính khách quan ngay cả khi con người không tránh khỏi những tác động của lợi ích hoặc áp lực khách quan. Trong bối cảnh đó, ý nghĩa của Nemo iudex in causa sua không còn giới hạn ở yêu cầu người thực thi quyền lực phải vô tư mà được thể hiện ở việc tổ chức quyền lực thông qua các cơ chế minh bạch, trách nhiệm giải trình, lưu giữ dữ liệu và khả năng kiểm chứng độc lập. Chính sự chuyển dịch này lý giải vì sao một nguyên tắc hình thành từ hoạt động xét xử vẫn giữ nguyên giá trị trong quản trị công hiện đại.

Tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam cho thấy yêu cầu tăng cường kiểm soát quyền lực ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm của cải cách thể chế. Việc hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng, kiểm soát xung đột lợi ích, trách nhiệm giải trình, cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia tuy được triển khai trong nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng đều hướng tới một mục tiêu chung là nâng cao tính khách quan của hoạt động công quyền.

Dưới góc độ này, Nemo iudex in causa sua cung cấp một cơ sở lý luận để lý giải xu hướng chuyển từ mô hình quản trị dựa chủ yếu vào phẩm chất của người thực thi quyền lực sang mô hình quản trị dựa trên các cơ chế thể chế có khả năng kiểm chứng. Khi quy trình được chuẩn hóa, dữ liệu được lưu vết, thông tin được công khai và trách nhiệm giải trình được xác lập rõ ràng, khả năng can thiệp chủ quan vào quá trình ra quyết định sẽ giảm xuống, đồng thời niềm tin của xã hội đối với hoạt động công quyền cũng được củng cố.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, dữ liệu không chỉ là hạ tầng công nghệ mà còn trở thành một bộ phận của hạ tầng pháp quyền. Khả năng truy vết, đối chiếu và kiểm chứng quyết định trên cơ sở dữ liệu khách quan góp phần hiện thực hóa yêu cầu mà Nemo iudex in causa sua hướng tới: bảo đảm quyền lực được thực thi trong những điều kiện khách quan, minh bạch và có thể kiểm chứng.

Giá trị của Nemo iudex in causa sua được phản ánh trong nhiều thiết chế pháp lý hiện đại, dù không phải lúc nào cũng được viện dẫn trực tiếp. Trong tố tụng, các quy định về thay đổi Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên, Giám định viên hoặc Định giá viên đều hướng tới việc loại trừ những trường hợp có thể làm phát sinh nghi ngờ hợp lý về tính khách quan. Trong quản lý hành chính, các cơ chế như hội đồng đấu thầu, hội đồng định giá hay thẩm định tập thể được thiết kế nhằm hạn chế việc một chủ thể đồng thời chi phối toàn bộ quá trình ra quyết định. Trong quản trị doanh nghiệp, yêu cầu về thành viên độc lập, kiểm toán độc lập và kiểm soát giao dịch có xung đột lợi ích cũng dựa trên cùng một logic. Mặc dù được thể hiện dưới những hình thức khác nhau, các thiết chế này đều phản ánh một nguyên lý chung: chất lượng của quyền lực không chỉ phụ thuộc vào người thực thi quyền lực mà còn phụ thuộc vào cách thức quyền lực được tổ chức và kiểm soát ngay từ thiết kế của thiết chế.

3.4. Nemo iudex in causa sua như một nguyên tắc kiểm định chất lượng thiết kế thể chế

Nhìn từ góc độ quản trị hiện đại, Nemo iudex in causa sua không chỉ là một nguyên tắc điều chỉnh hành vi của người thực thi quyền lực mà còn có thể được sử dụng như một tiêu chí đánh giá chất lượng của thiết kế thể chế.

Một thiết chế phù hợp với tinh thần của nguyên tắc này cần đáp ứng bốn yêu cầu cơ bản. Thứ nhất, tách biệt giữa lợi ích trực tiếp và quyền quyết định nhằm hạn chế nguy cơ xung đột lợi ích. Thứ hai, bảo đảm sự độc lập tương đối giữa chức năng quyết định và chức năng kiểm tra, giám sát. Thứ ba, tổ chức quy trình theo hướng minh bạch, có khả năng giải trình và kiểm chứng khách quan. Thứ tư, thiết lập cơ chế truy cứu trách nhiệm tương xứng với quyền lực được trao.

Các tiêu chí này không nhằm thay thế những học thuyết về phân quyền hay kiểm soát quyền lực mà góp phần cụ thể hóa chúng ở cấp độ thiết kế và vận hành thiết chế. Theo đó, chất lượng của một hệ thống quản trị không chỉ được đánh giá bằng hiệu quả của các quyết định mà còn bằng khả năng phòng ngừa xung đột lợi ích ngay từ khi quyền lực được tổ chức.

Từ góc độ đó, giá trị bền vững của Nemo iudex in causa sua không nằm ở việc yêu cầu con người phải tuyệt đối vô tư, mà ở việc thiết kế những cơ chế để ngay cả khi con người không hoàn hảo, quyền lực vẫn được vận hành trong những giới hạn khách quan, minh bạch và có thể kiểm chứng. Đây cũng chính là ý nghĩa hiện đại của nguyên tắc trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và hoàn thiện quản trị công.

Từ góc độ đó, giá trị bền vững của Nemo iudex in causa sua không nằm ở việc đòi hỏi con người phải tuyệt đối vô tư, mà ở việc thừa nhận rằng khả năng phát sinh xung đột lợi ích là một nguy cơ khách quan của quyền lực. Nhà nước pháp quyền hiện đại vì thế không được xây dựng trên niềm tin vào phẩm chất của người nắm quyền, mà trên những cơ chế có khả năng phòng ngừa, kiểm soát và kiểm chứng quyền lực thông qua quy trình do pháp luật xác lập. Theo nghĩa đó, Nemo iudex in causa sua không chỉ là một nguyên tắc của tố tụng mà còn là một nguyên tắc của thiết kế thể chế. Điều mà nguyên tắc hướng tới không phải là tìm kiếm những cá nhân hoàn hảo, mà là xây dựng những thiết chế đủ khách quan để ngay cả khi con người không hoàn hảo, quyền lực vẫn được thực thi trong những giới hạn minh bạch, có trách nhiệm giải trình và có thể kiểm chứng.

IV. Kết luận

Quá trình phát triển của Nemo iudex in causa sua (không ai được làm người phán xét trong chính vụ việc của mình) cho thấy một nguyên tắc pháp lý có thể vượt qua khuôn khổ của một quy tắc tố tụng để trở thành một nguyên lý nền tảng của Nhà nước pháp quyền hiện đại. Từ tư tưởng pháp lý La Mã, sự phát triển trong truyền thống Common Law đến học thuyết công lý tự nhiên và pháp quyền, nguyên tắc này phản ánh một sự chuyển biến quan trọng trong tư duy pháp lý: từ việc bảo đảm tính khách quan của người ra quyết định sang việc thiết kế các cơ chế thể chế nhằm phòng ngừa xung đột lợi ích và bảo đảm tính khách quan của quá trình thực thi quyền lực.

Trên cơ sở khảo cứu lịch sử pháp luật và phân tích các học thuyết về Nhà nước pháp quyền, bài viết cho rằng Nemo iudex in causa sua không nên chỉ được nhìn nhận như một nguyên tắc của tố tụng công bằng. Giá trị bền vững của nguyên tắc nằm ở khả năng định hướng việc tổ chức quyền lực theo hướng minh bạch, có kiểm soát và có thể kiểm chứng. Theo cách tiếp cận đó, Nemo iudex in causa sua có thể được xem là một nguyên tắc thiết kế quyền lực (principle of institutional design), góp phần lý giải vì sao tính chính danh của quyền lực không chỉ phụ thuộc vào thẩm quyền hay tính hợp pháp của quyết định mà còn phụ thuộc vào chất lượng của cơ chế tạo ra quyết định.

Đóng góp của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc hệ thống hóa quá trình phát triển của Nemo iudex in causa sua trong lịch sử tư tưởng pháp lý mà còn ở việc đề xuất một cách tiếp cận mở rộng đối với nguyên tắc này. Thay vì giới hạn trong lĩnh vực tố tụng, bài viết đặt nguyên tắc vào bối cảnh rộng hơn của khoa học pháp quyền và quản trị thể chế, đồng thời đề xuất sử dụng Nemo iudex in causa sua như một tiêu chí đánh giá chất lượng của thiết kế thể chế thông qua các yêu cầu về kiểm soát xung đột lợi ích, kiểm soát độc lập, minh bạch, trách nhiệm giải trình và khả năng kiểm chứng của quyền lực công.

Liên hệ với tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam cho thấy những cải cách về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, chuẩn hóa quy trình, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia không chỉ là những giải pháp quản lý đơn lẻ mà còn phản ánh một xu hướng phát triển chung của pháp quyền hiện đại: chuyển từ mô hình quản trị dựa chủ yếu vào niềm tin đối với cá nhân sang mô hình quản trị dựa trên những cơ chế khách quan do pháp luật thiết lập và xã hội có thể kiểm chứng. Trong bối cảnh đó, Nemo iudex in causa sua tiếp tục giữ nguyên giá trị như một nguyên tắc định hướng cho việc thiết kế và vận hành quyền lực công.

Bài viết chủ yếu tiếp cận vấn đề từ góc độ lịch sử tư tưởng pháp lý và lý luận Nhà nước pháp quyền. Việc nghiên cứu sâu hơn sự thể hiện của Nemo iudex in causa sua trong pháp luật hiến pháp, pháp luật hành chính, pháp luật doanh nghiệp, quản trị dữ liệu và các chuẩn mực quốc tế về kiểm soát xung đột lợi ích sẽ là những hướng nghiên cứu cần tiếp tục được phát triển. Điều đó không chỉ góp phần làm sáng tỏ hơn giá trị của nguyên tắc trong các lĩnh vực pháp luật cụ thể mà còn giúp hoàn thiện cơ sở lý luận cho quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và hiện đại hóa quản trị quốc gia trong bối cảnh mới.

Tài liệu tham khảo

I. Nguồn tài liệu gốc

1. Nguồn pháp luật La Mã

Justinian I, Bộ pháp điển Corpus Juris Civilis (Theodor Mommsen và Paul Krueger chủ biên, Weidmann 1877).

Justinian I, Digest của Justinian (Alan Watson dịch, University of Pennsylvania Press 1998).

Justinian I, Institutes của Justinian (JB Moyle dịch, tái bản lần thứ 5, Oxford University Press 1913).

2. Án lệ

Dimes kiện Grand Junction Canal (1852) 3 HL Cas 759.

R kiện Bow Street Metropolitan Stipendiary Magistrate, ex parte Pinochet Ugarte (No 2) [1999] 1 All ER 577.

R kiện Sussex Justices, ex parte McCarthy [1924] 1 KB 256.

Ridge kiện Baldwin [1964] AC 40.

Porter kiện Magill [2002] 2 AC 357.

3. Điều ước quốc tế và tài liệu quốc tế

Council of Europe, Công ước Dân sự về chống tham nhũng (1999).

Organisation for Economic Co-operation and Development, Quản lý xung đột lợi ích trong khu vực công: Hướng dẫn của OECD và kinh nghiệm các quốc gia (OECD Publishing 2003).

Organisation for Economic Co-operation and Development, Khuyến nghị của Hội đồng OECD về quản lý xung đột lợi ích trong khu vực công (2003).

United Nations, Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (thông qua ngày 31/10/2003, có hiệu lực ngày 14/12/2005).

United Nations Office on Drugs and Crime, Sổ tay hướng dẫn các biện pháp của Nhà nước nhằm tăng cường tính liêm chính trong hoạt động kinh doanh (UNODC 2013).

World Bank, Khung đánh giá quản trị đất đai: Nhận diện và giám sát các thông lệ tốt trong lĩnh vực đất đai (World Bank 2012).

4. Văn bản pháp luật Việt Nam

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung).

Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Luật Tố tụng hành chính năm 2015.

Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018.

Luật Cán bộ, công chức năm 2008 (được sửa đổi, bổ sung năm 2019).

Luật Viên chức năm 2010 (được sửa đổi, bổ sung năm 2019).

Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020).

Các văn bản quy định chi tiết về kiểm soát xung đột lợi ích, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong khu vực công.

II. Tài liệu tham khảo

1. Sách chuyên khảo

Bell J, Hệ thống tư pháp ở châu Âu (Cambridge University Press 2006).

Bingham T, Pháp quyền (Penguin Books 2011).

Craig P, Luật hành chính (lần xuất bản thứ 9, Sweet & Maxwell 2021).

Dicey AV, Dẫn luận về nghiên cứu Luật Hiến pháp (lần xuất bản thứ 10, Macmillan 1959).

Dworkin R, Đế chế pháp luật (Harvard University Press 1986).

Dworkin R, Nhìn nhận nghiêm túc về quyền (Harvard University Press 1977).

Fallon RH Jr, Pháp luật và tính chính danh của Tòa án Tối cao (Harvard University Press 2018).

Finnis J, Luật tự nhiên và các quyền tự nhiên (lần xuất bản thứ 2, Oxford University Press 2011).

Fuller LL, Đạo đức nội tại của pháp luật (ấn bản sửa đổi, Yale University Press 1969).

Hart HLA, Khái niệm pháp luật (lần xuất bản thứ 3, Oxford University Press 2012).

Montesquieu C de S, Tinh thần pháp luật (Anne M Cohler, Basia Carolyn Miller và Harold Samuel Stone chủ biên, Cambridge University Press 1989).

Mullan DJ, Công lý tự nhiên và sự công bằng (Carswell 2001).

Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ

Chủ tịch TAT Law Firm.