(Bài viết phát triển từ bài "Đồng phạm giúp sức: Ranh giới giữa chứng cứ và suy đoán” của Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm đã đăng trên Tạp chí Luật sư Việt Nam ngày 10/06/2026)
Khi một sự hiện diện có thể bị hiểu thành một hành vi phạm tội
Trong thực tiễn tố tụng hình sự, không phải mọi người xuất hiện tại hiện trường, có mối quan hệ với bị can hoặc biết về hành vi phạm tội đều đương nhiên trở thành đồng phạm.
Tuy nhiên, đây lại là một trong những vấn đề gây nhiều tranh luận nhất trong hoạt động điều tra, truy tố và xét xử. Chỉ cần một nhận định thiếu thận trọng, ranh giới giữa hành vi giúp sức thực sự và sự suy diễn chủ quan có thể bị xóa nhòa, kéo theo nguy cơ làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người và nguyên tắc công bằng trong tố tụng hình sự.
Từ một số vụ án được dư luận quan tâm gần đây, câu hỏi được đặt ra là:
- Khi nào một người thực sự là đồng phạm giúp sức?
- Và khi nào việc quy kết trách nhiệm hình sự chỉ dừng lại ở mức suy đoán?
Đây không chỉ là câu chuyện của một vụ án cụ thể mà là vấn đề có ý nghĩa nền tảng đối với toàn bộ hệ thống tư pháp hình sự.
Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm
Đồng phạm giúp sức được hiểu như thế nào theo pháp luật hình sự?
Theo quy định của Bộ luật Hình sự, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm.
Trong cấu trúc đồng phạm, pháp luật phân chia nhiều vai trò khác nhau gồm:
Người tổ chức;
Người thực hành;
Người xúi giục;
Người giúp sức.
Trong đó, người giúp sức là người tạo điều kiện về vật chất hoặc tinh thần để việc phạm tội được thực hiện.
Điều đáng chú ý là hành vi giúp sức không nhất thiết phải trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội chính.
Một người có thể bị xem là giúp sức nếu:
Cung cấp phương tiện phạm tội;
Che giấu thông tin;
Hỗ trợ chuẩn bị điều kiện thực hiện tội phạm;
Tạo điều kiện thuận lợi về tinh thần cho người thực hành.
Tuy nhiên, không phải mọi hành vi hỗ trợ đều đương nhiên cấu thành đồng phạm.
Yếu tố quyết định nằm ở việc người đó có nhận thức được hành vi phạm tội hay không và có chủ ý hỗ trợ cho việc thực hiện tội phạm hay không.
Đây chính là điểm mấu chốt thường gây tranh luận trong thực tiễn xét xử.
Điều kiện để xác định một người là đồng phạm giúp sức
Để buộc tội một người với vai trò giúp sức, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đồng thời nhiều yếu tố.
Thứ nhất, phải có hành vi hỗ trợ thực tế
Sự hiện diện đơn thuần không phải là hành vi giúp sức.
Việc có mặt tại hiện trường, quen biết người phạm tội hoặc chứng kiến sự việc xảy ra chưa đủ để xác lập trách nhiệm hình sự.
Phải tồn tại hành vi cụ thể góp phần tạo điều kiện cho tội phạm được thực hiện.
Thứ hai, phải có sự thống nhất ý chí
Người giúp sức phải biết về hành vi phạm tội và mong muốn hoặc chấp nhận việc hỗ trợ cho hành vi đó xảy ra.
Nếu không chứng minh được yếu tố nhận thức này thì không thể xác lập đồng phạm.
Thứ ba, phải có mối liên hệ nhân quả
Hành vi giúp sức phải có giá trị hỗ trợ thực tế cho việc thực hiện tội phạm.
Nói cách khác, sự hỗ trợ đó phải góp phần làm cho hành vi phạm tội diễn ra thuận lợi hơn.
Nguy cơ lớn nhất: Đồng nhất nghi ngờ với chứng cứ
Trong nhiều vụ án hình sự phức tạp, đặc biệt là các vụ có nhiều bị can, việc xác định vai trò từng người luôn là thách thức lớn.
Khi đó, cơ quan tiến hành tố tụng thường phải đánh giá:
Mối quan hệ giữa các đối tượng;
Quá trình liên lạc;
Các hành vi trước, trong và sau khi tội phạm xảy ra;
Dữ liệu điện tử;
Lời khai của những người liên quan.
Tuy nhiên, nghi ngờ hợp lý không đồng nghĩa với chứng cứ buộc tội.
Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng.
Một chuỗi nghi vấn có thể tạo ra giả thuyết điều tra.
Nhưng để chuyển từ giả thuyết sang kết luận buộc tội cần có chứng cứ khách quan, hợp pháp và đủ sức chứng minh.
Nếu không, việc kết tội sẽ đi ngược lại nguyên tắc suy đoán vô tội được Hiến pháp và Bộ luật Tố tụng Hình sự bảo vệ.
Suy đoán vô tội – Lá chắn của công lý
Nguyên tắc suy đoán vô tội quy định rằng: Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án có hiệu lực pháp luật.
Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong các vụ án đồng phạm.
Bởi lẽ:
Đồng phạm thường không để lại dấu vết trực tiếp;
Chứng cứ thường mang tính gián tiếp;
Nhiều tình tiết phải được suy luận từ hành vi khách quan.
Chính vì vậy, cơ quan buộc tội có nghĩa vụ chứng minh.
Người bị buộc tội không có nghĩa vụ chứng minh mình vô tội.
Khi còn tồn tại nghi ngờ hợp lý chưa được làm rõ, nguyên tắc có lợi cho bị can, bị cáo phải được áp dụng.
Kinh nghiệm thực tiễn từ hoạt động bào chữa
Trong thực tiễn tham gia các vụ án hình sự, luật sư thường gặp những trường hợp mà ranh giới giữa "biết sự việc" và "tham gia thực hiện tội phạm" bị đánh đồng.
Không ít trường hợp người có mặt tại hiện trường hoặc có quan hệ với người phạm tội bị đặt trong vòng nghi vấn chỉ vì các dấu hiệu mang tính suy diễn.
Điều này cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của hoạt động tranh tụng.
Mỗi hành vi bị cáo buộc giúp sức đều cần được phân tích độc lập.
Mỗi chứng cứ đều phải được kiểm tra về:
Tính hợp pháp;
Tính khách quan;
Tính liên quan;
Giá trị chứng minh.
Chỉ khi toàn bộ chuỗi chứng cứ tạo thành một hệ thống logic, loại trừ được các khả năng khác thì mới có thể làm căn cứ kết tội.
Góc nhìn của TAT Law Firm
Từ góc nhìn của TAT Law Firm, điều nguy hiểm nhất trong các vụ án đồng phạm không phải là thiếu chứng cứ mà là việc đánh đồng nghi ngờ với sự thật pháp lý.
Một nền tư pháp công bằng không được xây dựng trên cảm nhận, suy luận chủ quan hay áp lực dư luận.
Mọi kết luận về trách nhiệm hình sự phải dựa trên chứng cứ đã được kiểm tra công khai, khách quan và hợp pháp.
Trong các vụ án đồng phạm giúp sức, yêu cầu chứng minh càng phải được đặt ở mức độ nghiêm ngặt hơn bởi hành vi bị cáo buộc thường mang tính gián tiếp và dễ bị diễn giải theo nhiều cách khác nhau.
Công lý không chỉ là xử lý đúng người có tội.
Công lý còn là bảo đảm không ai bị kết tội chỉ bằng sự suy đoán.
TAT Law Firm khuyến nghị
Đối với cá nhân, doanh nghiệp và những người tham gia tố tụng hình sự, cần lưu ý:
Hiểu rõ quyền được bảo vệ bởi nguyên tắc suy đoán vô tội;
Thu thập và lưu giữ chứng cứ ngay từ giai đoạn đầu;
Tham vấn luật sư khi có dấu hiệu bị liên đới trách nhiệm hình sự;
Yêu cầu đánh giá đầy đủ giá trị pháp lý của từng chứng cứ;
Bảo đảm quyền tranh tụng được thực hiện đầy đủ trong quá trình giải quyết vụ án.
Kết luận
Đồng phạm giúp sức là một chế định quan trọng của pháp luật hình sự, góp phần xử lý đầy đủ những người cùng tham gia thực hiện tội phạm.
Tuy nhiên, việc xác định một người là đồng phạm không thể dựa trên cảm nhận, mối quan hệ hay sự hiện diện đơn thuần.
Ranh giới giữa chứng cứ và suy đoán đôi khi rất mong manh. Và chính khả năng giữ vững ranh giới đó mới là thước đo của một nền tư pháp công bằng, nơi trách nhiệm hình sự chỉ được xác lập khi sự thật đã được chứng minh bằng chứng cứ chứ không phải bằng giả định.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm.
Nội dung bài viết thuộc quyền sở hữu của TAT Law Firm và tác giả Luật sư Trương Anh Tú. Bài viết được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn và quan điểm chuyên môn của tác giả.
Nghiêm cấm mọi hành vi sao chép, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác nội dung vì mục đích thương mại khi chưa được sự đồng ý bằng văn bản của TAT Law Firm. Khi trích dẫn hoặc sử dụng lại thông tin từ bài viết, đề nghị ghi rõ tên tác giả, nguồn bài viết và liên kết đến bài gốc.
